ئێستێر

من دەشاردرێمەوە

("ستێر"). ناوی جوولەکە، کە ئەمە شێوەی فارسی (یان بابلی)یە، حەداسا (بڕوانە ئەستێر 2:7)یە، کە بە واتای "مورت" دێت. کچی ئەبیحایل بوو، لە هۆزی بنیامین، و وەک هەتیوێک لە ماڵی ئامۆزاکەی مۆردەخای لە شوشان گەورە کرا. بەهۆی جوانییەکەیەوە بوو بە دانیشتووی کۆشکی پاشا، و کاتێک ڤاشتی شاژن بێڕێزی پێکرا، ئەستێر لەلایەن خێرخێس، پاشای فارس، هەڵبژێردرا بۆ ئەوەی جێگەی بگرێتەوە. دانایی مۆردەخای و ئازایەتی ئەستێر بوونە هۆی خزمەتێکی گەورە بە ژمارەیەکی زۆری جوولەکەکان کە لەژێر دەسەڵاتی فارسدا دەژیان؛ چونکە، بەهۆی فێڵ و ڕق و کینەی هامان، دڵخوازی سەرەکی دەربار، جوولەکەکان لە مەترسی کۆمەڵکوژیدا بوون؛ بەڵام ئەستێر، بە هاندانی مۆردەخای، نەتەوەی جوولەکەی خۆی بۆ پاشا ئاشکرا کرد، کە بەمەش زانی کە ئەو لە مەترسی لەدەستدانی ژیانیدا بوو، بەهۆی فەرمانی شاهانە، کە لەلایەن هامانەوە بەدەست هاتبوو، بەو واتایەی کە هەموو ئەوانەی نەتەوەی جوولەکە بوون لە دەسەڵاتی پاشادا دەبێت بکوژرێن. کردەوەی ئەستێر بووە هۆی هەڵوەشاندنەوەی تەواوی فەرمانەکە. هامان کوژرا، و مۆردەخای لەلایەن پاشاوە ڕێزی لێنرا، لە کاتێکدا پێگەی ئەستێر زیاتر بەهێز کرا؛ ڕێگە بە جوولەکەکان درا تۆڵە لەوانە بکەنەوە کە هەوڵی لەناوبردنیان دابوو. مۆردەخای و ئەستێر دوو فەرمانیان دەرکرد: یەکەم، کە ڕۆژانی 14 و 15ی مانگی ئادار ساڵانە وەک "ڕۆژانی جەژن و خۆشی، و ناردنی بەش بۆ یەکتر، و دیاری بۆ هەژاران" (ئەستێر 9:22) بپارێزرێن؛ و، دووەم، کە ڕۆژێکی ماتەمینی و ڕۆژووگرتن بپارێزرێت لە یادی ئەو خەمەی کە یەکەم فەرمانی پاشا بۆ گەلی جوولەکە هێنابووی (ئەستێر 9:29-32، بڕوانە ئەستێر 4:1-3). هەوڵی ناساندنی ئەستێر بە ئەمیستریس، کە بەپێی هێرۆدۆتۆس، یەکێک بوو لە ژنەکانی خێرخێس، لە ڕابردوودا زیاتر لە جارێک دراوە؛ بەڵام ئێستا بە گشتی ناسراوە کە ئەم ناساندنە بەرگەی پشکنین ناگرێت. هەموو ئەوەی لەبارەی ئەمیستریسەوە دەزانرێت، کردارە بتپەرستییەکانی، و ئەوەی کە باوکی، ژەنەڕاڵێکی فارسی بە ناوی ئۆتانێس، بە تایبەتی لەلایەن هێرۆدۆتۆسەوە باس کراوە، ئەوە دەسەلمێنێت کە ئەو ناتوانێت بە هیچ شێوەیەک جوولەکە بووبێت؛ جگە لەوەش، هەردوو ناوەکە لە بنەڕەتدا جیاوازن. سەبارەت بەوەی کە ئایا ئەستێر بەڕاستی کەسایەتییەکی مێژوویی بوو، بڕوانە وتارەکەی داهاتوو. و. ئۆ. ئی. ئۆستەرلی.

ناوی فارسی حەداسا، کچی ئەبیحایل، کوڕی شیمعی، کوڕی کیش، بەنیامین. بەهۆی ئەوەی هەتیو بوو، لەلایەن ئامۆزاکەی مۆردەخایەوە گەورە کرا. جوان و دڵڕفێن بوو و بە گونجاو دادەنرا بۆ ئەوەی پێشکەش بە پاشا بکرێت. خودا لە چاوی ماڵی شاهانەدا دڵخوازی پێبەخشی، و هەروەها وای لە پاشا کرد کە ئەو بۆ شاژنی خۆی هەڵبژێرێت، هەرچەندە دیل بوو. پاشا بە ئەحەشڤێرۆش ناودەبرێت، بەڵام وا گریمانە دەکرێت کە ئەو خێرخێسی مێژوو بووبێت. مۆردەخای، بە ڕەتکردنەوەی چەمینەوە بۆ هامانی ئەگاگی، توڕەیی ئەوی وروژاند، کە فەرمانێکی بۆ لەناوبردنی هەموو جوولەکەکان لە ئیمپراتۆرییەتەکەدا لە ڕۆژێکی دیاریکراودا بەدەست هێنا. ئەستێر لەسەر ئەمە لەلایەن مۆردەخایەوە ڕاسپێردرا بۆ ئەوەی داوا لە پاشا بکات بۆ ڕزگارکردنیان. بۆیە هەموو جوولەکەکان لە شوشانی بانگ کرد بۆ ئەوەی سێ ڕۆژ و سێ شەو لەگەڵیدا بەڕۆژوو ببن، وتی کە بەبێ بانگهێشت دەچێتە لای پاشا، و ئەگەر لەناوچوو، ئەوا لەناوچوو. خودا لە چاوی پاشادا دڵخوازی پێبەخشی و پاشا گۆچانەکەی بۆ درێژ کرد. لە خوانێکدا بە پاشای وت کە هامان ئەو و گەلەکەی فرۆشتووە. پاشا توڕە بوو، و لەم ساتەدا پێی وترا کە سێدارەیەک هەیە کە هامان نیازی هەبوو مۆردەخای لەسەر هەڵبواسێت (کە بووبووە هۆی ڕزگارکردنی ژیانی پاشا)، دەستبەجێ فەرمان درا کە هامان لەسەر ئەو سێدارەیە هەڵبواسێت. ئەستێر ناچار بوو جارێکی تر ژیانی خۆی بخاتە مەترسییەوە بە دەرکەوتن لەبەردەم پاشا بەبێ بانگهێشت؛ بەڵام جارێکی تر پاشا بە میهرەبانییەوە پێشوازی لێکرد و دەسەڵاتی داخوازی پێبەخشی بۆ ڕزگارکردنی جوولەکەکان لە کارەساتی هەڕەشەلێکراویان: ڕێگەیان پێدرا بەرگری لە خۆیان بکەن کاتێک لەلایەن دوژمنەکانیانەوە هێرشیان دەکرایە سەر. بە ڕێکوپێکییەکی سەرسوڕهێنەر، پاشا نەیتوانی یەک شەو بخەوێت، مۆردەخای دڵخوازی بەدەست هێنابوو، و ئێستا بەرز کرابووەوە بۆ پڕکردنەوەی پۆستی هامان. ئەمە سوودێکی گەورەی بە جوولەکەکان بەخشی، چونکە هەموو فەرمانڕەواکانی پارێزگاکان لە مۆردەخای دەترسان. کاتێک ڕۆژی دیاریکراو گەیشت، لەبری ئەوەی جوولەکەکان لەناو ببرێن، نەک تەنها توانیان بەرگری لە خۆیان بکەن، بەڵکو تۆڵە لە دوژمنەکانیان بکەنەوە، و بە ڕۆژێکی جەژن و خۆشی کۆتایی هات. ڕۆژانی ڕزگارکردن لەلایەن ئەستێر و مۆردەخایەوە وەک جەژنێکی ساڵانە دیاریکران. بڕوانە ئەستێر، کتێبەکە.

لە وتارەکەی ئەستێردا، ڕووداوە سەرەکییەکانی کتێبەکە بە خێرایی باس کراون، بەڵام چەند تێبینییەک پێویستن سەبارەت بە ئامانجی کتێبەکە. ئەمە مەتەڵێکی خەمناک بووە بۆ مەسیحییەکان. زۆر وەک چیرۆکێک دەچێت، دەڵێن؛ و چۆن دەتوانێت ئیلهامبەخش بێت، دەپرسن، بەبێ ناوی خودا لە سەرەتاوە تا کۆتایی؟ چەند جیاوازە مۆردەخای لە عەزرا یان نەحەمیا، دیل وەک ئەو، بەڵام ئەوان ڕازی نەبوون ژیانیان لە دەروازەی کۆشکی بتپەرستێکدا بەسەر ببەن کاتێک دەرفەتی گەڕانەوەیان بۆ ئۆرشەلیم هەبوو. ئەوەی کە مێژوویەکی ڕاستەقینەیە، ئاشکرایە. جەژنە گەورەکە کە پێی دەست پێدەکات، هەر وەک ئەوەیە کە پاشایەکی فارسی لەگەڵ گەورە و میرەکانی پارێزگا جیاوازەکاندا ئاهەنگی بۆ بگێڕێت. ئەگەر خێرخێس ئەحەشڤێرۆشی کتێبەکە بووبێت، وەک بە گشتی وا گریمانە دەکرێت، ئەوا بە تەواوی لەگەڵ کەسایەتییەکەیدا دەگونجێت، کە کاتێک بە شەراب سەرخۆش بوو، شاژنی بانگ بکات؛ و، لەسەر ڕەتکردنەوەی بۆ ئەوەی بەو شێوەیە ئاشکرا بکرێت، لای بدات، و شاژنێکی تر بدۆزێتەوە. شێوازی ئەنجامدانی ئەمە بە تەواوی فارسی بوو. پۆستەکانیش، لەسەر ئەسپ، هێستر، وشتر، و وشترە گەنجەکان، بەپێی سروشتی ئەو وڵاتەی کە تێیدا گوزەر دەکرا — لە هیندستانەوە بۆ ئەسیوپیا — هەروەها ئەو شێوازە بوو کە پەیڕەو کرا. فێرکاری سەرەکی کتێبەکە ئەوەیە کە خودا چاودێری و گرنگی بە گەلە کۆنەکەی دەدا لە کاتی دیلێتیاندا، بە تەواوی جیاواز لە دڵسۆزییان بۆ ئەو، یان ئارەزوویان بۆ گەڕانەوە بۆ خاکی بەڵێندراو. ئەوان بەسەر هەموو شانشینەکەدا بڵاو ببوونەوە، و ئاشکرا نەکراوە کە چ جۆرە ژیانێکیان دەگوزەراند: تەنها دوو کەس کە لە کتێبەکەدا وەسف کراون مۆردەخای و ئەستێرن. خودا خودای ئەوان بوو، و ئەوان گەلی ئەو بوون، و، بەبێ ئەوەی ناوی ئەو لە کتێبەکەدا باس بکرێت، ئەو بە دڵنیاییەوە بە نهێنی چاودێرییان دەکرد، و شتەکانی پێکەوە کار دەکرد بۆ پاراستنیان. پاشا نەیتوانی بخەوێت لەو شەوەدا کە پێویست بوو مۆردەخای بیر بکەوێتەوە، نموونەیەکی ئاشکرای چاودێرییەکەیەتی. ئەستێر و مۆردەخای ڕەنگە باش نەکردبێت لە ئارەزووکردنی ڕۆژێکی دووەمی تۆڵەسەندنەوە، و لە کوشتنی کوڕەکانی هامان، و داواکردن بۆ هەڵواسینیان لەسەر سێدارە: چەند کەس دەتوانن دەسەڵاتیان بەسەر دوژمنەکانیاندا هەبێت بەبێ ئەوەی خراپ بەکاری بهێنن! ڕەفتاری باشی جوولەکەکان بەشێک نییە لە کتێبەکە: گرنگییان پێدەدرێت چ باش بن یان خراپ. خودا لە حکومەتەکەیدا لە کاتی گونجاودا هەموو ئەوە ڕاست دەکاتەوە. بە کورتی، ئێمە نموونەیەکمان هەیە لەوەی کە چۆن خودا بە شێوەیەکی خودایی گرنگی بە گەلە زەمینییەکەی دەدا، کاتێک لەژێر سزای لۆ-عەمییدا بوون، و ئەو نەیتوانی بە ئاشکرا وەک پەیوەندیدار بە خۆیەوە خاوەندارێتییان بکات. لە ڕووی مێژووییەوە ئەستێر دەکەوێتە نێوان سەرەتای عەزرا و کۆتاییەکەی؛ واتە، لە کۆتایی عەزرا 6دا ئەرتەخشەستای عەزرا 4:7 سمیردیسی ساختە بوو؛ و ئەرتەخشەستای عەزرا 7:1، ئەرتەخشەستای لۆنگیمانوس بوو. ئەحەشڤێرۆشی ئەستێر (خێرخێس) دەکەوێتە نێوانیان. بۆ لیستی پاشاکان بڕوانە فارس. چەندین زیادکردنی ئەپۆکریفی هەیە بۆ کتێبی ئەستێر لە سێپتۆجینت و ڤولگەیت. سەرەکییەکانیان ئەمانەن:

1. پێشەکییەک کە ڕەچەڵەکی مۆردەخای، خەونەکەی لەبارەی ئەوەی کە خەریک بوو ڕووبدات، و دامەزراندنی بۆ دانیشتن لە دەروازەی پاشا لەخۆدەگرێت.
2. لە بەشی 3دا کۆپییەکی فەرمانی ئەرتەخشەستا دژی جوولەکەکان.
3. لە بەشی 4دا نوێژێکی مۆردەخای، پاشان نوێژێکی ئەستێر، کە تێیدا خۆی پاساو دەدات بۆ ئەوەی ژنی پاشایەکی خەتەنەنەکراو بێت.
4. لە بەشی 8دا کۆپییەکی نامەی پاشا بۆ هەڵوەشاندنەوەی فەرمانەکەی پێشوو، کە تێیدا هامان بە مەقدۆنی ناودەبرێت! و لێدوانێک دراوە کە ئەو پیلانی گێڕابوو بۆ خیانەتکردن لە شانشینی فارس بۆ مەقدۆنییەکان!
5. لە بەشی 10دا مۆردەخای نیشان دەدات کە چۆن خەونەکەی بەدی هاتووە، و ستایش بۆ خودا دەکات. هەندێک بەشی ئەم زیادکردنانە بە 'یۆنانی تەواو' لە شێوازدا ڕاگەیەندراون، و پینەکردنەکە لە شوێنەکانی تردا زۆر ئاشکرایە.