ئیلهام

بابەتەکە بریتییە لە دۆکترینای ئیلهام لە کتێبی پیرۆزدا، و دۆکترینای ئیلهامی کتێبی پیرۆز، لەگەڵ ئەوەی کە گواستنەوە لە یەکێکەوە بۆ ئەوی دیکە پێکدەهێنێت، ئەو گێڕانەوەیەی کە لە هۆشیاری پێغەمبەرایەتی دراوە، و فێرکردنی پەیمانی نوێ دەربارەی پەیمانی کۆن.

1. بریکاری ئیلهام ڕۆحی پیرۆزە (بڕوانە ل. 360) یان ڕۆحی خودا، کە لە دروستکردندا چالاکە (پیدایشی 1:2، زەبوورەکان 104:30)، بە مرۆڤ بەخشراوە بۆ ئەوەی تۆزەکە ببێتە گیانێکی زیندوو (پیدایشی 2:7)، سەرچاوەی هێزی نائاسایی جەستەیە (دادوەران 6:34؛ دادوەران 14:6؛ دادوەران 14:19) یان لێهاتوویی (دەرچوون 35:31)؛ بەڵام بە شێوەیەکی بەرچاو لە پێغەمبەرایەتیدا دەردەکەوێت (کە بڕوانە). دۆکترینای پەیمانی نوێ دەربارەی ئامادەیی و هێزی ڕۆحی خودا لە ژیانی نوێکراوەی باوەڕداردا لە پەیمانی کۆندا پێشبینی کراوە، بەو پێیەی کە بە کردەوەکانی ڕۆح حیکمەت (ئەیوب 32:8، 1 پاشایان 3:28، دێوتێرۆنۆمی 34:9)، ئازایەتی (دادوەران 13:25؛ دادوەران 14:6)، پەشیمانی، هێزی ئەخلاقی، و پاکی (نێحەمیا 9:20، زەبوورەکان 51:11، ئیشایا 63:10، یەحزەقیال 36:26، زەکەریا 12:10) دەدرێت. بەڵێنی ڕۆح لەلایەن مەسیحەوە بە قوتابییەکانی جێبەجێ کرا کاتێک خۆی دوای هەستانەوە هەناسەی پێدان، و گوتی، 'ڕۆحی پیرۆز وەربگرن' (یۆحەننا 20:22)، و دوای بەرزبوونەوەی بۆ ئاسمان ڕۆح بە نیشانەکانی با و ئاگرەوە دابەزییە سەر کەنیسە (کردارەکان 2:2-3). ژیانی مەسیحی وەک خۆی ژیانێکی ئیلهامبەخشە، بەڵام کردەوەی ڕۆح لە پەیمانی نوێدا بە دوو شێوە نوێنەرایەتی دەکرێت؛ دیارییە نائاساییەکان (کاریسماکان) هەن کە بە زمانەکان قسە دەکەن، زمانەکان لێکدەدەنەوە، پێغەمبەرایەتی، موعجیزەکان (1 کۆرنسۆس 12:1-31)، کە هەموویان قەشە پۆڵس دەیانخاتە ژێر باوەڕ، هیوا، خۆشەویستی (بەشی 13)؛ و میوەکانی ڕۆح لە کاراکتەری ئەخلاقی و هەستی ئایینیدا هەن (غەڵاتییەکان 5:22-23). لە نێواندا دەکرێت دیارییەکان بۆ ئەرکە تایبەتەکان لە کەنیسەدا، وەک فێرکردن، حوکمڕانی، ئامۆژگاری (ڕۆما 12:7-8) لەبەرچاو بگیرێن. ئیلهامی پێغەمبەرایەتی بەردەوامە (ڕۆما 12:6)؛ بەڵام ئەپۆستۆلی باڵاترە (1 کۆرنسۆس 12:28) (بڕوانە نێردراوان).
2. دۆکترینای ئیلهامی پەیمانی نوێ خۆی بە بەڵێنی مەسیحەوە بە قوتابییەکانی دەبەستێتەوە کە ڕۆحی پیرۆز کە باوک بە ناوی خۆیەوە دەینێرێت هەموو شتێکیان فێر بکات، و هەموو ئەو شتانەی کە پێیانی گوتبوو بهێنێتەوە یاد (یۆحەننا 14:26)؛ و کاتێک ڕۆحی ڕاستی هات، ئەوا ڕێنماییان بکات بۆ هەموو ڕاستی، و ئەو شتانەی کە دێن ڕابگەیەنێت (یۆحەننا 16:13). ئەم بەڵێنانە ناوەڕۆکی ئینجیلەکان، نامەکان، و وەرگێڕانی کۆتایی دەگرێتەوە. ئیلهامی وشەکانی خودی مەسیح لە بانگەشەی ئەودا پشتڕاست دەکرێتەوە کە تەنها خۆی باوک دەناسێت و ئاشکرای دەکات (مەتتا 11:27)، و ڕاگەیاندنی دووبارەی ئەوەی کە لە دۆکترینای خۆیدا پشت بە باوک دەبەستێت.
3. مەسیح ئیلهامی پەیمانی کۆن (مەتتا 22:43) و دەسەڵاتی پێغەمبەران (لۆقا 24:25) دەناسێت. وشەی 'ئیلهامبەخشین' تەنها لە حیکمەت 15:11 بەکارهاتووە 'چونکە نەیدەزانی کێ دروستی کردووە، و کێ ڕۆحێکی چالاکی تێدا هەڵکێشاوە، و ڕۆحێکی زیندووی تێدا فوو کردووە.' وشەی 'ئیلهام' بەم مانایە گشتییە لە ئەیوب 32:8 وەشانی پەسەندکراو بەکارهاتووە 'بەڵام ڕۆحێک لە مرۆڤدا هەیە؛ و ئیلهامی (وەشانی پێداچوونەوە 'هەناسە') خودای گەورە تێگەیشتنیان پێدەدات.' بە ئاماژەی تایبەت بە پەیمانی کۆن لە 2 تیمۆساوس 3:16 (وەشانی پێداچوونەوە) دەبینین 'هەموو نووسراوێک کە لە خوداوە ئیلهامی وەرگرتووە بۆ فێرکردنیش سوودبەخشە،' هتد. لە کاتێکدا زاراوەکە بەکارناهێنرێت، بەڵام ڕاستییەکە لە 2 پیتەر 1:21 ناسراوە 'چونکە هیچ پێغەمبەرایەتییەک هەرگیز بە ویستی مرۆڤ نەهاتووە؛ بەڵام پیاوان لە خوداوە قسەیان کردووە، لەلایەن ڕۆحی پیرۆزەوە جووڵێنراون.' دەبێت ئەوەش زیاد بکرێت، کە هەردوو ئەم دەقانە لە نووسینەکاندا هەن کە زۆرێک لە زانایان گومانیان لە نووسینی نێردراوان هەیە. بەڵام بۆچوونی پەیمانی نوێ دەربارەی دەسەڵاتی پەیمانی کۆن بە تەواوی پشتڕاست کراوەتەوە لە بەکارهێنانی پەیمانی کۆن وەک مێژوویەکی جێی متمانە، دۆکترینێکی ڕاست، و پێغەمبەرایەتییەکی دڵنیا؛ و هێشتا نادروستی زۆرێک لە گوتەکان، و هەروەها بەکارهێنانی وەرگێڕانی یۆنانی، نیشان دەدات کە نووسەران، جا تیۆری ئیلهامی وشەییان هەبووبێت یان نا، پابەند نەبوون پێیەوە.
4. هەرچەندە دۆکترینای ئیلهامی کتێبی پیرۆز بە شێوەیەکی دروست ناکەوێتە چوارچێوەی فەرهەنگێکی کتێبی پیرۆزەوە، بەڵام کورتەیەکی کورت لە بۆچوونەکانی کەنیسەی مەسیحی دەکرێت زیاد بکرێت:

(أ) تیۆری ئیلهامی وشەیی پشتڕاست دەکاتەوە کە هەر نووسەرێکی مرۆڤ تەنها دەمڕاستی خودا بووە، و لە هەر وشەیەکدا، خودا قسە دەکات. بەڵام تایبەتمەندییە ڕاستەقینەکانی کتێبی پیرۆز، وەک لەلایەن زانایانی ڕێزدار و باوەڕدارەوە لێکۆڵینەوەیان لەسەر کراوە، دژی ئەم تیۆرییەن.

(ب) تیۆری پلەکانی ئیلهام پێشنیار، ئاراستەکردن، بەرزکردنەوە، و سەرپەرشتیکردنی مرۆڤ لەلایەن ڕۆحی خوداوە دەناسێت؛ بەڵام گوماناوییە کە ئایا دەتوانین بەو شێوەیە بە فەرمی پڕۆسەکە پێناسە بکەین.

(ج) تیۆری داینامیکی بەکارهێنانی تواناکانی مرۆڤ لە نووسەردا دەناسێت، بەڵام ڕووناککردنەوە، هاندان، و پاککردنەوەیان لەلایەن ڕۆحی خوداوە دەپارێزێت، بۆ ئەوەی لە دۆکترین و ئەخلاقدا بیر و ویستی خودا بە دروستی و بەسەرییەوە دەرببڕدرێت؛ بەڵام ئەمە ئەدەب لە ژیان جیا دەکاتەوە.

(د) دەتوانین ئەو بۆچوونەی کە ئێستا بە گشتی قبوڵکراوە بە ئیلهامی کەسی ناوببەین: لەلایەن ڕۆحی خوداوە پیاوان بە پلەی جیاواز ڕووناک دەکرێنەوە، پڕ دەبن لە گەرموگوڕی و دڵسۆزی، پاک دەکرێنەوە و بەهێز دەکرێن لە ڕووی ئەخلاقییەوە، دەهێنرێنە ناو پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆتر و نزیکتر لەگەڵ خودا؛ و ئەم ژیانە نوێیە، کە لە نووسینەکانیاندا دەردەبڕدرێت، کەناڵی ئاشکراکردنی خودایە بۆ مرۆڤەکان. لە جیاتی جەختکردنەوە لەسەر وشەکان و بیرۆکەکانی کتێبی پیرۆز، ئێستا جەخت لەسەر کاراکتەری ئەخلاقی و هەستی ئایینی بریکارەکانی ئاشکراکردن دەکرێتەوە. ئەلفڕێد ئی. گارڤی.

هەرچەندە ئەم وشەیە تەنها یەک جار لە کتێبی پیرۆزدا ئاماژەی پێکراوە سەبارەت بە نووسراوەکان، بەڵام ئەو یەک ڕستەیەی کە تێیدا دۆزراوەتەوە گرنگە و پڕە لە واتای قووڵ: "هەموو نووسراوێک ئیلهامی خوداییە [بە واتای وشەیی، 'خودا-هەناسەپێدراو']، و بۆ فێرکردن، بۆ قەناعەتپێهێنان، بۆ ڕاستکردنەوە، بۆ فێرکردن لە ڕاستودروستیدا سوودبەخشە؛ بۆ ئەوەی پیاوی خودا تەواو بێت، بە تەواوی بۆ هەموو کارێکی باش ئامادە بێت." 2 تیمۆساوس 3:16-17. ئەمە هەموو نووسراوەکان لەسەر یەک بنەما دادەنێت سەبارەت بە ئیلهام، جا مێژوویی بێت، دۆکترینایی بێت، یان پێغەمبەرایەتی. ئێمە لەم دەقەوە فێر دەبین کە نەک تەنها ئەو کەسانەی کە نووسیویانە ئیلهامیان وەرگرتووە، بەڵکو خودی نووسینەکان ئیلهامی خودایین. بڕوانە 2 پیتەر 1:21. هەموو نووسینەکان لە وشە پێکدێن، و ئەگەر ئەم نووسینانە ئیلهامیان وەرگرتبێت، وشەکانیش ئیلهامیان وەرگرتووە. ئەمە ئەوەیە کە بە گشتی پێی دەوترێت 'ئیلهامی وشەیی.' دەقەکانی تر باس لە گرنگی 'وشەکان' دەکەن: پیتەر گوتی، "بۆ کێ بچین؟ تۆ وشەکانی (ῥήματα) ژیانی هەتاهەتاییت هەیە،" یۆحەننا 6:68: و ئێمە ئەو وشانە لە ئینجیلەکاندا دەدۆزینەوە. کاتێک پرسیارەکە ئەوە بوو کە بێگانەکان بخرێنە ناو بەرەکەتەوە بەبێ ئەوەی خەتەنە بکرێن، جەیمس لە وتارەکەیدا ئاماژەی بە 'وشەکانی' پێغەمبەران کرد. کردارەکان 15:15. پۆڵس لە نووسین بۆ قەشە کۆرنسۆسییەکان گوتی، "ئەو شتانەش کە ئێمە قسەیان لەسەر دەکەین، نەک بە 'وشەکان' (λόγοι) کە حیکمەتی مرۆڤ فێری دەکات، بەڵکو ئەوەی کە ڕۆحی پیرۆز فێری دەکات." 1 کۆرنسۆس 2:13. ڕۆحی پیرۆز پۆڵسی فێر کرد کە چ وشەیەک بەکار بهێنێت. هەموو نووسراوەکان وشەی خودا پێکدێن، و لە هەردوو پەیمانی کۆن و پەیمانی نوێدا دەربارەی 'وشەکانی خودا' دەخوێنینەوە. 1 ساڵنامە 25:5؛ عێزرا 9:4؛ زەبوورەکان 107:11؛ یۆحەننا 3:34؛ یۆحەننا 8:47؛ وەرگێڕانی کۆتایی 17:17. نە دەبێت وشەکەی زیاد بکرێت، نە لێی کەم بکرێتەوە. دێوتێرۆنۆمی 4:2؛ دێوتێرۆنۆمی 12:32؛ وەرگێڕانی کۆتایی 22:18-19. دەقەکانی سەرەوە دەبێت قەناعەت بە گیانە سادەکان بهێنن کە هەموو نووسراوێک ئیلهامی خودایە. وەک چۆن هیچ شتێک کەمتر لەمە شایستەی خودا نییە، بە هەمان شێوە هیچ شتێک کەمتر لەمە پێویستی مرۆڤ پڕ ناکاتەوە. لە نێو زۆر شتی نادڵنیاییدا لە دەوروبەریدا، ئەو پێویستی بە وشانێکە کە باوەڕی لەسەر بنیات بنێت، و لە نووسراوە ئیلهامبەخشەکاندا هەیەتی. گەورە عیسا گوتی، "وشەکان (ῥήματα) کە من پێتان دەڵێم، ئەوان ڕۆحن و ئەوان ژیانن." یۆحەننا 6:63. ئەو وشەکانی ژیانی هەتاهەتایی هەبوو؛ و، لە ڕێگەی نیعمەتی خوداوە، زۆر گیان دۆزیویانەتەوە کە بەو شێوەیەن، و هیچ گومانێکیان لە ئیلهامی تەواوی نووسراوەکان نییە وەک چۆن گومانیان لە بوونی خودا خۆی نییە. دەکرێت ئاماژە بەوە بکرێت کە نووسراوەکان قسەکانی پیاوانی خراپەکار، و خودی شەیتان تۆمار دەکەن. پێویست ناکات بوترێت کە ئەوە قسەکان نین بەڵکو تۆمارەکانیانن کە ئیلهامیان وەرگرتووە. پۆڵسیش، کاتێک دەربارەی پرسی هاوسەرگیری دەنووسی، جیاوازی لە نێوان ئەوەی کە وەک بڕیاری خۆی نووسیویەتی، و ئەوەی کە وەک فەرمانەکانی گەورە نووسیویەتی، دەکات. "من ئەمە بە ڕێگەپێدان دەڵێم،" ئەو دەڵێت؛ و دووبارە، "من بڕیاری خۆم دەدەم." 1 کۆرنسۆس 7:6، 10، 12، 25. ئەو ئیلهامی وەرگرت بۆ تۆمارکردنی بڕیاری ڕۆحی خۆی و بۆ ئاماژەدان بەوەی کە فەرمان نەبوو. هەندێک کەس کێشەیان هەیە سەبارەت بەوەی کە پێی وتراوە توخمە مرۆییەکە لە ئیلهامدا. ئەگەر وشەکانی نووسراوەکان ئیلهامیان وەرگرتبێت، پرسیار کراوە، چۆنە کە شێوازی نووسەر بەو شێوەیە ئاشکرایە؟ بۆ نموونە، شێوازی یۆحەننا بە ڕوونی لە شێوازی پۆڵس جیا دەکرێتەوە. وەڵامە سادەکە ئەوەیە کە وەک ئەوە وایە کە یەکێک، بە واتایەکی تر، جۆرە جیاوازەکانی قەڵەم بەکار بهێنێت بۆ نووسین. خودا مێشکی مرۆڤی دروست کردووە وەک چۆن جەستەی، و بە دڵنیاییەوە توانیویەتی مێشکی هەر یەکێک لەو نووسەرانەی کە بەکاری هێناون بەکار بهێنێت، و هێشتا وای لێ بکات بە تەواوی ئەوە بنووسێت کە ئەو ویستوویەتی. خودا دەستی گرت بەسەر مێشکی مرۆڤدا بۆ ڕاگەیاندنی مەبەستەکانی خۆی سەبارەت بە مرۆڤ. زیاتر، جەخت لەسەر ئەوە کراوەتەوە کە دۆکترینای ئیلهامی وشەیی بێ بەهایە، بەهۆی جیاوازییەکان لە دەستنووسە یۆنانییەکاندا، کە لە هەندێک شوێندا ڕێگە نادات بە هیچ کەسێک دیاری بکات کە کامانەن ئەو وشانەی خودا وای لێ کردووە بنووسرێن. بەڵام ئەمە بە هیچ شێوەیەک کاریگەری لەسەر پرسی ئیلهام نییە، کە ئەوەیە، وشە نووسراوەکان لەلایەن خوداوە ئیلهامیان وەرگرتووە. ئایا ئێمە کۆپییەکی دروستمان هەیە پرسیارێکی تەواو جیاوازە. گۆڕانکارییەکان لە دەستنووسە یۆنانییەکاندا کاریگەری لەسەر هیچ یەکێک لە دۆکترینە بنەڕەتییەکانی مەسیحییەت ناکەن، و تەنها لە چەند شوێنێکدا وشەکان گوماناوین. ناڕەزایەتییەکی تر بۆ بەهای ئیلهامی وشەیی ئەوەیە کە زۆربەی کەسەکان نووسراوەکان بە وەرگێڕانێک دەخوێننەوە، کە وشەکانی، وەک دەوترێت، ناتوانرێت بوترێت ئیلهامیان وەرگرتووە. بەڵام ئەگەر وەرگێڕانەکە بە تەواوی هەمان واتای وەک لە ڕەسەنەکەدا بگەیەنێت، دەکرێت بوترێت وشەکان ئیلهامیان وەرگرتووە: بۆ نموونە، وشەکانی 'خودا خۆشەویستییە،' بە دڵنیاییەوە دەکرێت بوترێت هەمان شتە وەک ὁ θεὸς ἀγάπη ἐστίν، یان Deus caritas est، Dieu est amour، یان Dio è carità، بۆ ئەوانەی کە دەتوانن بیانخوێننەوە. ڕەنگە ئەو وەرگێڕانانەی کە ئەمانەی سەرەوە لێیان وەرگیراون لە هەموو شوێنێکدا ناتوانرێت بوترێت هەمان شتە وەک یۆنانییەکە؛ بەڵام ئەمە تەنها گرنگی زۆری ئەوە نیشان دەدات کە هەر یەکێک وەرگێڕانێکی دروستی بە زمانی زگماکی خۆی هەبێت. و نابێت ئەوە لەبیر بکرێت کە خودی گەورە و ئەوانەی پەیمانی نوێیان نووسی زۆرجار ئاماژەیان بە سێپتۆاجینت دەکرد، کە وەرگێڕانێکە لە عیبرییەوە؛ و ئەوان وەک نووسراوێک ئاماژەیان پێدەکرد. هیچ شتێک ناتوانێت لە گرنگی هەبوونی بیرۆکەی ڕاست دەربارەی ئیلهامی نووسراوەکان تێپەڕێنێت. وەک چۆن هیچ نووسەرێکی مرۆڤ ڕێگە نادات بە یاریدەدەرەکەی ئەوە بنووسێت کە مەبەستی نییە، بە هەمان شێوە بە دڵنیاییەوە ئەوەی کە پێی دەوترێت وشەی خودا بەرهەمی خودی خودایە، هەرچەندە لە ڕێگەی ئامرازی مرۆڤەوە دراوە. هەرچەندە زۆر نووسەر هەبوون، کە بە هەزاران ساڵ لە یەکتر جیا کرابوونەوە، یەکێتییەکی خودایی لە هەموو شتەکەدا هەیە، بە ڕوونی نیشان دەدات کە تەنها یەکێک دەیتوانی نووسەرەکەی بێت. ئەو یەکێکە تەنها دەیتوانی خودای گەورە بێت – یەهۆڤا – کە ئێستا بە خۆشحاڵییەوە بۆ مەسیحییەکان وەک باوکیان و خودایان ئاشکرا کراوە.