ئیر-ها-حەرەس

لە ئیشایا 19:18 ئەو ناوەی کە لە داهاتووی نموونەییدا دەدرێت بە یەکێک لە 'پێنج شارەکەی خاکی میسر کە بە زمانی کەنعان قسە دەکەن، و سوێند بە یەهوڤای سوپاکان دەخۆن'؛ وەشانی ڕێگەپێدراو و وەشانی پێداچوونەوە 'یەکێکیان ناودەبرێت، شاری وێرانکاری.' ڕوونکردنەوەی باوی ئەم دەقە ئەوەیە کە ناوی 'شاری هێرێس، یان وێرانکاری،' یان، بە وردتر، 'شاری ڕووخاندن' (کرداری هاراس بۆ ڕووخاندن یان تێکدانی شارەکان، قوربانگاکان، دیوارەکان و هتد بەکاردێت، دادوەران 6:25، ئیشایا 14:17، یەحزەقیال 13:14)، بۆ گاڵتەجاڕییەک هەڵبژێردراوە کە ئاماژە بە چێرێس دەکات، لە زمانی عیبریدا وشەیەکی دەگمەنە بۆ 'خۆر' (ئەیوب 9:7)، 'شاری چێرێس،' یان 'خۆر،' کە دەستەواژەیەک بوو کە ڕەنگە لە زمانی عیبریدا بە ئۆن درابێت، هێلیۆپۆلیسی یۆنانییەکان، شارێک چەند میلێک لە باکووری ڕۆژهەڵاتی قاهیرەی مۆدێرن، لە سەردەمی کۆندا ناوەندی سەرەکی پەرستنی خۆر بوو لە میسر، و پڕ بوو لە ئۆبێلیسک کە بۆ خوداوەندی خۆر ڕا تەرخان کرابوون ('دەرزی کلیۆپاترا،' ئێستا لەسەر کەناری تەمز، لە بنەڕەتدا یەکێک بوو لەم ئۆبێلیسکانە، کە لەلایەن سێیەمین سۆسمێسەوە لە بەردەم پەرستگای خوداوەندی خۆر لە ئۆن دانرابوو)؛ و واتای دەقەکە ئەوەیە کە ئەو شوێنەی تا ئێستا 'شاری خۆر' بووە لە داهاتوودا بە 'شاری وێرانکەر' ناودەبرێت، واتە شارێک تەرخانکراو بۆ وێرانکردنی پەرستگاکان و هێماکانی خۆر (بڕوانە یەرمیا 43:13). [حەفتاکان پۆلیس حەسەدێک، واتە 'شاری ڕاستودروستی،' خوێندنەوەیەکە کە گومانی لێدەکرێت گۆڕانکارییەک بێت لەسەر بنەمای 1:26.] بەڵام بۆ هەندێک زانا، ئەم ڕوونکردنەوەیە دەستکرد دەردەکەوێت؛ و پرسیارەکە زیاتر ئاڵۆز دەبێت بەهۆی ڕەچاوکردنی مێژوویی. قەشەی گەورە ئۆنیاسی سێیەم، دوای لابردنی لەلایەن ئەنتیۆخۆس ئیپیفانێسەوە لە ساڵی 175 پ.ز (2 مەکابیز 4:7-9)، بە بێئومێدی لە کاتێکی باشتر لە یەهودا، پەنای بردە بەر میسر لەلای پۆتۆلۆمی فیلۆمێتۆر؛ و بیرۆکەی دروستکردنی پەرستگایەکی تەرخانکراو بۆ یەهوڤا لەوێدا هاتە مێشکی، کە تێیدا ڕێوڕەسمە کۆنەکانی گەلەکەی بەبێ ئازاردان بەردەوام بن، و ببێتە ناوەندێکی ئایینی بۆ جوولەکە نیشتەجێکانی میسر. پۆتۆلۆمی شوێنێکی لە لیۆنتۆپۆلیس، لە 'نۆم،' یان ناوچەی هێلیۆپۆلیس پێدا؛ و لەوێ ئۆنیاس پەرستگاکەی دروست کرد (یۆسێفۆس بی.جەی. I. i. 1، دێرینەکان XIII. iii. 1 3، و شوێنەکانی تر؛ ئیواڵد، مێژوو. v. 355 بەدواوە)، بە ئەگەری زۆر لە تەل ئەل-یەهودییە، نزیکەی 10 میل لە باکووری هێلیۆپۆلیس، لە نزیکەوە پاشماوەی گۆڕستانێکی جوولەکە هەیە (ناڤیل، گردی جوولەکە و شاری ئۆنیاس، ل. 18 20). لە پشتگیریکردنی پلانەکەیدا، ئۆنیاس ئاماژەی بە ئیشایا 19:18 و چوارچێوەکەی کرد وەک پێشبینییەک کە پەرستگایەک بۆ یەهوڤا لە میسر دروست دەکرێت (یۆسێفۆس دێرینەکان XIII. iii. 1 کۆتایی). ئەم ڕاستیانە هیچ پەیوەندییەکیان بە ئیشایا 19:18 نییە، بە گریمانەی ئەوەی کە دەقەکە بە ڕاستی هی ئیشایا بێت؛ بەڵام زۆرێک لە زانایانی مۆدێرن پێیان وایە کە ئیشایا 19:16-25 (ئیشایا 18:16 25) هی ئیشایا نین، و تەنانەت ئەوانەش کە تا ئەم ڕادەیە ناڕۆن، ئامادە دەبن دان بەوەدا بنێن کە ئیشایا 19:18 ب (لە 'یەکێکیان ناودەبرێت') ڕەنگە زیادکردنێکی دواتر بێت بۆ دەقی ڕەسەنی ئیشایا. ئەمانەی خوارەوە بۆچوونە سەرەکییەکانن کە لەلایەن ئەوانەوە گیراون کە پێیان وایە ئەم بڕگەیە (بە چوارچێوەکەیەوە یان بەبێ چوارچێوەکەی) هی ئیشایا نییە.

1. دوهم و مارتی بە بوێری وەریدەگێڕن بە 'شاری شێر (یان لیۆنتۆپۆلیس)،' هێرێس لە زمانی عەرەبییەوە ڕوون دەکەنەوە، حاریس، بە واتای وردکەر، تێکشکێنەر، ناوێکی شیعری بۆ شێر. بەڵام ئەوەی کە بەکارهێنانێکی زۆر تایبەت و فیگوراتیڤی ڕەگێکی عەرەبی، کە لە زمانی عیبریدا تەنانەت بە واتای ئاسایی عەرەبییەکەشی بوونی نییە، لە زمانی عیبریدا بدۆزرێتەوە، ئەگەری کەمە.
2. دیلمان، لە کاتێکدا پێشبینییەکە بە گشتی وەک هی ئیشایا قبوڵ دەکات، پێشنیاری ئەوەی کرد کە ئیشایا 19:18 ب دوای دروستکردنی پەرستگای ئۆنیاس زیاد کراوە، چێرێس، 'خۆر' (هەروەها سیمماخۆس، ڤولگات، و هەندێک دەستنووسی عیبری)، خوێندنەوەی ڕەسەن بووە، کە دواتر لەلایەن جوولەکەکانی فەلەستینەوە گۆڕدراوە بۆ هێرێس، 'وێرانکاری،' بۆ ئەوەی سزایەک بۆ پەرستگای میسری بەدەست بهێنن، و لەلایەن جوولەکەکانی میسرەوە بۆ تسێدێک، 'ڕاستودروستی' (حەفتاکان)، بۆ ئەوەی پێشبینییەکە زیاتر بە ڕوونی لە بەرژەوەندی ئەودا بێت.
3. چاین (پێشەکی بۆ ئیشایا. ل. 102 110) و سکینەر، بە تێگەیشتن لە ئیشایا 19:18 ('پێنج شار دەبن،' و هتد)، نەک (وەک چۆن لە بۆچوونی ئاساییدا دەکرێت) لەسەر گۆڕینی شارە میسرییەکان بۆ پەرستنی یەهوڤا، بەڵکو لەسەر کۆلۆنییە جوولەکەکانی میسر کە زمانی نەتەوەیی و ئایینی خۆیان دەپارێزن، پێیان وایە ئیشایا 19:16-25 لە ساڵانی کۆتایی یەکەمین پۆتۆلۆمی (لاگی)، نزیکەی 290 پ.ز نووسراوە، کاتێک بێگومان زۆرێک لە نیشتەجێبوونی جوولەکە لە میسر هەبوون: خوێندنەوەی ڕەسەن، ئەم زانایانە لەگەڵ دیلمان پێیان وایە، 'شاری خۆر' بووە، واتاکەی ئەوە بووە کە یەکێک لەم کۆلۆنییانە، بە دڵسۆزی باوەڕی باوباپیرانیان دەپارێزن، تەنانەت لە هێلیۆپۆلیس، شاری خوداوەندی خۆر، گەشە دەکەن؛ خوێندنەوەکە دواتر گۆڕدرا، کاتێک جوولەکەکانی فەلەستین دەستیان کرد بە نیشاندانی دوژمنایەتی بەرامبەر پەرستگای میسری، لەلایەن جوولەکەکانی میسرەوە بۆ 'شاری ڕاستودروستی' (حەفتاکان)، و پاشان زیاتر، لەلایەن جوولەکەکانی فەلەستینەوە، وەک وەڵامێک، بۆ 'شاری وێرانکاری' (دەقی عیبری). ڕەنگە گومان بکرێت کە هۆکاری پێویست هەبێت بۆ لادان لە ڕوونکردنەوەی ئاسایی دەقەکە. س. ڕ. درایڤەر.