ئیشایا

یەهوە، تۆ ڕزگار بکە

لە نێو چوار پێغەمبەرەکەی سەدەی ٨ی پێش زایین، کە هەندێک لە پێشبینییەکانیان لە پەیمانی کۆندا پارێزراون، ئیشایا سێیەم بوو لە ڕیزبەندی کاتدا، نزیکەی بیست ساڵ دوای ئەوەی عامۆس لە بێتەل بانگەشەی کرد، و چەند ساڵێک دوای ئەوەی هۆشەع دەستی پێکردبوو، بەڵام پێش ئەوەی وازی لە پێشبینیکردن هێنابێت. کاری پێغەمبەرایەتی ئیشایا دیارە پێش مێکا دەستی پێکردووە، بەڵام دوای ئەو کۆتایی هاتووە. هۆشەع خەڵکی شانشینی باکوور بوو، و بە شێوەیەکی سەرەکی، ئەگەر بە تەواویش نەبێت، قسەی لەگەڵ گەلەکەی خۆی دەکرد. عامۆس خەڵکی یەهودا بوو، بەڵام لە ئیسرائیل و بۆ ئیسرائیل پێشبینی دەکرد؛ و بەم شێوەیە ئیشایا یەکەمین لەم چوار پێغەمبەرەیە کە بە پلەی یەکەم قسەی لەگەڵ یەهودا کردووە، و تەنانەت ئەویش لە ساڵانی سەرەتاییدا، وەک هاونیشتمانییەکەی عامۆس، دژی ئیسرائیلیش پێشبینی کردووە (بڕوانە ئیشایا ٩:٧ بۆ ئیشایا ١٠:٤؛ ئیشایا ٥:٢٦-٣٠؛ ئیشایا ١٧:١-١١). زانیارییەکانی ئێمە دەربارەی ژیان و فێرکردنەکانی ئیشایا پشت بەو کتێبە دەبەستێت کە ناوی ئەوی لەسەرە، کە بەڵام، کتێبێک نییە کە لەلایەن ئەوەوە کۆکرابێتەوە، بەڵکو کتێبێکە کە لەگەڵ بابەتەکانی تردا، ئەو پێشبینییانەی ئەوی تێدایە کە پارێزراون، و گێڕانەوەکانی پەیوەندیدار بەو؛ بۆ وردەکاری زیاتر، بڕوانە وتاری داهاتوو. ئیشایا بانگەوازەکەی وەرگرت بۆ ئەوەی ببێتە پێغەمبەر 'لەو ساڵەی کە پاشا عوزیا (یان عەزاریا) مرد' (ئیشایا ٦:١). ساڵەکە بە تەواوی دڵنیا نییە. ئەگەر عەزاریا پاشای یەهودا و عەزریای پاشای جاودی کە لە ساڵنامەکانی تیگلات-پیلەسەردا لە ساڵی ٧٣٨دا باس کراون، یەک بن، بانگەوازەکەی ئیشایا ناتوانرێت پێش ٧٣٨ دابنرێت. بەڵام ئەگەر ناسینەوەکە قبوڵ نەکرێت، و بە هیچ شێوەیەک دڵنیا نییە، بانگەوازەکەی بە ئەگەری زیاترەوە دەکرێت چەند ساڵێک پێشتر دابنرێت. چالاکییەکانی لانیکەم تا داگیرکردنی سەنحاریب لە ٧٠١ درێژبووەوە، و چەند ساڵێک دواتر، ئەگەر تیۆرییەکە ڕاست بێت کە بەشەکانی ٣٦-٣٩ ئاماژە بە دوو داگیرکردنی سەنحاریب دەکەن، کە یەکێکیان لە ٧٠١ یەکەم بوو. لە هەر حاڵەتێکدا، کاری گشتی ئیشایا لانیکەم نزیکەی چل ساڵی خایاندووە، کە لێرەوە دەتوانین دەرئەنجام بدەین کە، وەک یەرمیا (یەرمیا ١:٦)، ئەو لە سەرەتای ژیانیدا بووەتە پێغەمبەر. بە پێچەوانەی هاوچەرخەکەی مێکا، ژیانی، تا ئەو ڕادەیەی کە دەتوانین شوێنی بکەوین، لە ئۆرشەلیم بەسەر بردووە. بە ئەگەری زۆرەوە ئەو پیاوێکی پلەبەرز بووە، لانیکەم دەستی بە پاشا ڕادەگەیشت (ئیشایا ٧:١ بەدواوە)، و پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ کەسانی پلەبەرزدا هەبووە (ئیشایا ٨:٢). ناوی باوکی، ئامۆز، لە زمانی عیبریدا هیچ لێکچوونێکی لەگەڵ ناوی پێغەمبەر عامۆسدا نییە. ئیشایا هاوسەرگیری کردبوو، و ژنەکەی بە پێغەمبەر ژن ناودەبرێت (ئیشایا ٨:٣). وەک هۆشەع، ئەو بە منداڵەکانی، شێعار-یاشوب (ئیشایا ٧:٣) و ماهێر-شالای-هاش-باز (ئیشایا ٨:٣)، ناوی دابوو کە بە کورتی توخمە تایبەتمەندییەکانی فێرکردنەکانی ئەویان دەربڕی؛ ناوی خۆی، هەرچەندە لە جۆرێکی ئاسایی و باوی عیبری بوو، بەڵام بە ڕێکەوت واتایەکی هەبوو ('یارمەتی یەهوە' یان 'یەهوە یارمەتی دەدات') کە دەیتوانی بەکاری بهێنێت؛ ئەوەی کە ئەو بە ڕاستی وای کردووە، ڕەنگە لە ئیشایا ٨:١٨ەوە دەرئەنجام بدەین، ئەگەر ئەو لێدوانە، تا ئەو ڕادەیەی کە پەیوەندی بە ئیشایا خۆیەوە هەیە، بەو شێوەیە لێکدانەوە نەکەین، وەک ئەو ڕەفتارە سیمبولیکەی کە ئەو پەیڕەوی کرد کاتێک 'نیوە ڕووت و پێخاوس' ڕۆیشت (بەشی ٢٠). ناتوانرێت نە ژیاننامەیەکی تەواو بۆ پێغەمبەرەکە دروست بکرێت و نە گەشەسەندنەکانی لە بیرکردنەوە و فێرکردنەکانی بە وردی شوێن بکرێت. پێشبینییەکانی ئەو بە ڕوونی بە ڕیزبەندی کاتی نەگەیشتوونەتە دەستمان، و زۆرێکیان هیچ ئاماژەیەکی ڕوونیان نییە بۆ ئەو کاتەی کە پێشکەش کراون؛ هەر هەوڵێک بۆ دیاریکردنی کاتی زۆربەی بابەتەکان بە وردی دەبێت زۆر نادڵنیا بێت، و ئەو هەوڵە زۆرانەی کە دراون بە سروشتی لە ئەنجامەکانیاندا زۆر جیاوازن. بەڵام چوار قۆناغ هەن کە دەتوانین بە ڕوونی پێغەمبەر و بیرکردنەوە یان فێرکردنەکانی شوێن بکەین: ئەمانە کاتی بانگەوازەکەیەتی، نزیکەی ٧٤٠ پێش زایین (بەشی ٦)؛ جەنگی سووریا-ئەفرایم (٧٣٥-٧٣٤ پێش زایین: ئیشایا ٧:١ بۆ ئیشایا ٨:١٨)؛ گەمارۆدانی ئەشدۆد لە ٧١١ پێش زایین (بەشی ٢٠)؛ و داگیرکردنی سەنحاریب لە ٧٠١ پێش زایین (بەشەکانی ٣٦-٣٩). گێڕانەوەکانی کۆتایی باس کراو، بەڵام، هی سەردەمێکی دواترن لە سەردەمی ئیشایا، و پێویستە بە وریاییەوە بەکاربهێنرێن. لە کاتی بانگەوازەکەیدا ئیشایا هەستی بەوە کرد کە ئەو دەبێتە مامۆستایەک کە ئەرکی سەرەکییەکەی هۆشداریدانە بە گەلەکەی لە دادگاییکردنی داهاتوو، لە دادگاییکردنێک کە دەبێتە هۆی لەناوبردنی نەتەوەکەی (ئیشایا ٦:١٠-١٣ دوا بڕگە لە سێپتۆگینتدا نییە، و ڕەنگە ڕەسەن نەبێت). ئەم دادگاییکردنەی یەهوە لەسەر گەلەکەی دەبوو لە ڕێگەی ئاشوورەوە جێبەجێ بکرێت، کە لە دوای هاتنە سەر کاری تیگلات-پیلەسەر لە ٧٤٥، دەستی بە ڕێڕەوی داگیرکاری کردبوو، و لە سەرەتای ٧٤٠دا، سەرکەوتنێکی بەرچاوی لە باکووری سووریا بەدەست هێنابوو. هۆکارەکانی ئەم دادگاییکردنە داهاتووە، ئیشایا، وەک عامۆس پێش خۆی، و بە ئەگەری زۆرەوە بەشێکیشی بەهۆی کاریگەری فێرکردنەکانی عامۆس لەسەری، لە نائارامی کۆمەڵایەتی و ئەخلاقی باودا دۆزییەوە (بڕوانە بۆ نموونە ئیشایا ٢:٦ بۆ ئیشایا ٤:١، ئیشایا ٥:٨-٢٤ بۆ جۆری ئەو تاوانانەی کە ئەو ئیدانەی دەکرد)، لە سوپاسنەناسی (بۆ نموونە ئیشایا ١:٨، ئیشایا ٥:١-٧) گەلەکە بۆ یەهوە، و لە شکستیان لە متمانەکردن بەو یان تێنەگەیشتن لەوەی کە ئەو چی داوا دەکرد قوربانی نەبوو، کە لەلایەن گەلەکەوە بە زۆری بێزارکەر پێشکەش دەکرا، بەڵکو دادپەروەری و مرۆڤایەتی بوو (بڕوانە بۆ نموونە ئیشایا ١:٢-٣١). لەم فێرکردنەدا، وەک لە تێگەیشتنی بەرزیدا لە خودا، ئیشایا لە بنەڕەتدا لە ئاستی ئەخلاقی و ئایینی بەرز و پێشووی عامۆس و هۆشەع تێپەڕی نەکرد، هەرچەندە بە سروشتی جیاوازییەکی زۆر هەیە لە وردەکارییەکانی پێشکەشکردنەکەدا. بەڵام، تا ئەو ڕادەیەی کە دەتوانین بیبینین، ئەو کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆتر، خێراتر، و یەکلاکەرەوەتری هەبوو، بەهۆی ئەوەی کە لە ماوەیەکی درێژی ساڵاندا توانی ئەم فێرکردنە لەگەڵ بارودۆخە سیاسییە گۆڕاوەکاندا بگونجێنێت، بۆ نموونە، لە چەندین قەیرانی سیاسی کە لەسەرەوە باس کران، جەختی لەوە دەکردەوە کە ئەرکی گەلی یەهوە متمانەکردنە بە یەهوە، نەک بە هاوپەیمانییە سیاسییەکان، جا لەگەڵ ئاشوور بێت، یان میسر، یان ئەسیوپیا (بڕوانە بۆ نموونە ئیشایا ٧:٤-٩؛ ئیشایا ٧:٢٠، و [لە ٧٠١ پێش زایین] ئیشایا ٣٠:١-٦؛ ئیشایا ٣٠:١٥، ئیشایا ٣١:١-٣)؛ و بەهۆی ئەوەی کە لە سەرەتاوە دەستی بە دروستکردنی کۆمەڵگایەک لە قوتابییان کرد کە دەبوو فێرکردنەکانی ئەویان بەردەوام بکردایە (بڕوانە ئیشایا ٨:١٦). هەرچەندە دادگاییکردنی داهاتوو تێبینی بنەڕەتی فێرکردنەکانی ئیشایا بوو، تێبینییەکی تریش هەبوو کە لە سەرەتاوە دیاری کرد: ئیسرائیل-یەهودا دەبوو لەناو بچێت، بەڵام پاشماوەیەک دەبوو بمێنێتەوە. ئەمە لانیکەم وادیارە گرنگی ناوی شێعار-یاشوب بێت، کە دەبێت زۆر کەمێک دوای بانگەوازەکە لەدایک بووبێت، چونکە لە ٧٣٥دا بە ئەندازەی پێویست گەورە بوو بۆ ئەوەی لە سەردانەکەیدا بۆ لای ئاحاز یاوەری باوکی بکات (ئیشایا ٧:٣). جگە لە دادگاییکردنەکە، ئەو چاوەڕوانی ئۆرشەلیمێکی نوێی دەکرد، دادپەروەر و دڵسۆز (ئیشایا ١:٢٦). دۆکترینەکەی ئیشایا دەربارەی داهاتوو چەندە زیاتر گەشەی کردبوو؟ ئایا ئەو دروستکەری ئەو بیرۆکانە بوو کە بە تایبەتی لە زاراوەی 'مەسیحی'دا کۆکراونەتەوە، کە کاریگەرییەکی زۆر بەهێزیان لە سەردەمەکانی دواتری جوولەکایەتیدا هەبوو، و بێگومان لە نێو ئەو بیرۆکانەدان کە زۆرترین پەیوەندییان بە پێغەمبەرەوە هەیە لە مێشکی زۆربەی خوێندکارانی کتێبی پیرۆزدا؟ بە تایبەتی، ئایا بینینەکەی (ئیشایا ٩:١-٦) شازادەی ئاشتی بە دەسەڵاتی جیهانییەوە هی ئەو بوو؟ یان، بۆ وەرگرتنی وردەکارییەکی تر، ئایا ئەو پێی وابوو کە سیۆن خۆی شکستناپذیرە، تەنانەت ئەگەر سوپای دوژمنیش نزیکی ببنەوە؟ ئەمانە پرسیارن کە وروژێنراون و هێشتا وەڵامێکی یەکلاکەرەوەیان وەرنەگرتووە. لە لایەکەوە، زۆر ئەگەری هەیە کە لە چەندین کۆمەڵەی پێشبینییە کۆنەکاندا، بڕگەکانی دواتری بەڵێن لە هەندێک حاڵەتدا بۆ پێشبینییەکانی پێشووتری دادگاییکردن زیاد کرابن؛ کە پێشبینییەکانی دواتر بە گشتی پڕترن لە بەڵێنەکان لە پێشبینییەکانی پێشووتر؛ و چەندین لە بڕگە مەسیحییەکان، بە تایبەتی، لە کتێبی ئیشایادا، بە جیا و دابڕاو لە بڕگەکان دەوەستن کە بە ڕوونی نیشانەی ئیشایا یان سەردەمی ئەویان پێوە دیارە. لە لایەکی ترەوە، باوەڕی ئیشایا بە پاشماوەیەک، کە وادیارە پارێزراوە (جگە لە بڕگە تاکەکەسی و ڕەنگە گوماناوییەکان) بە ناوی کوڕەکەی، بنەمایەکی دڵنیا و ڕەنگە بەس بێت بۆ وردەکارییە ئاڵۆزترەکانی داهاتوو. زیاتر، لەبەر ئەوەی کە ئەوان باس لە داهاتوو دەکەن، بڕگە پرسیارلێکراوەکان، تەنانەت ئەگەر لەلایەن ئیشایاوە بووبن، بە سروشتی ڕەنگە بەڵگەی کەمتر ڕوونی سەردەمی خۆیان هەبێت وەک ئەوانەی کە باس لە بارودۆخە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی سەردەمی خۆی دەکەن. و دووبارە، ئەگەر ئیشایا تەنها پێشبینی دادگاییکردن و لەناوبردنی کردبێت، ڕەنگە چاوەڕێمان بکردایە کە ناوی ئەومان لەگەڵ ناوی مێکا لە یەرمیا ٢٦:١٨ ف. گ. ب. گرەی بدۆزیایەتەوە.