ئیشماعیل

خودا دەبیستێت

1. کوڕی ئیبراهیم و هاجەر، کە خزمەتکاری سارا بوو. پێش لەدایکبوونی، کاتێک هاجەر بەهۆی توندیی خاتوونەکەیەوە هەڵهات، فریشتەی یەزدان بۆی دەرکەوت، و پێی وت بگەڕێتەوە لای خاتوونەکەی: نەوەکەی بێشومار دەبێت، و دەبێت ناوی کوڕەکەی بنێت ئیسماعیل، کە بە واتای 'ئیل دەبیستێت' دێت. ئەو پیاوێکی کێوی دەبێت، دەستی دژی هەموو پیاوێک دەبێت، و دەستی هەموو پیاوێکیش دژی ئەو. ئیبراهیم نوێژی کرد کە ئیسماعیل لەبەردەم خودا بژی، بەڵام بە شێوەیەکی گشتی ئەو نوێنەرایەتی نەوەی ئیبراهیم دەکات بەپێی جەستە، بۆیە هەرچەندە خودا وەڵامی دایەوە کە ئیسماعیل بەرەکەتدار دەکات، و زۆر زۆری دەکات، ئەویش دوازدە میر دەهێنێتە دنیا، و خودا دەیکاتە نەتەوەیەکی گەورە؛ بەڵام پەیمانەکە لەگەڵ ئیسحاقدا جێگیر دەکرێت. کاتێک ئیسماعیل سێزدە ساڵ بوو، ئیبراهیم خەتەنەی کرد، و هەموو پیاوانی ماڵەکەی. لەم کردارەدا ئیبراهیم بە باوەڕەوە دانی نا بەوەدا کە بەرەکەتێک کە بۆ نەوە سروشتییەکەی داوای کردبوو ناتوانرێت لە ڕێگەی هێزی جەستەوە بەدەست بهێنرێت: هەموو بەزەییەکانی خودا لە زیندووبوونەوەدا پارێزراون. لە 'جەژنە گەورەکەدا' کاتێک ئیسحاق، ئەو منداڵەی کە بەپێی ڕۆح لەدایک بوو، لە شیر بڕایەوە، ئیسماعیل گاڵتەی کرد، و سارا داوای لە ئیبراهیم کرد کە دایک و کوڕەکە دەربکات. ئەمە بۆ ئیبراهیم ناخۆش بوو، بەڵام خودا، دوای ئەوەی پێشنیارەکەی پەسەند کرد، ئەو بەیانی زوو هەستا، و بە دابینکردنی هەندێک نان و بوتڵێک ئاو بۆیان، ناردنی. ئاوەکە زوو تەواو بوو، و هاجەر بە نائومێدییەوە ئیسماعیلی خستە ژێر دارچکەیەک، و ڕۆیشت بۆ ئەوەی نەمرییەکەی نەبینێت. فریشتەی خودا بانگی کرد، بیرێکی پێ نیشان دا، و منداڵەکە ڕزگار کرا. خودا لەگەڵ کوڕەکەدا بوو، چونکە ئەو نەوەی ئیبراهیم بوو؛ ئەو لە چۆڵەوانیدا ژیا و بوو بە تیرهاوێژێک. سەرەتا لە چۆڵەوانیی بێرشەبع و دواتر لە پاران، ناوچەیەک لە نێوان کەنعان و کێوی سینا نیشتەجێ بوو. دایکی ژنێکی میسری بۆی هەڵبژارد. دوازدە کوڕەکەی تۆمار کراون، و 'شارۆچکەکانیان' و 'قەڵاکانیان'، یان خێوەتگاکانیان، بەپێی نەتەوەکانیان، باسیان لێوە کراوە. ئیسماعیل لە ناشتنی باوکیدا ئامادە بوو و 137 ساڵ ژیا. پەیدابوون 16:11-16؛ پەیدابوون 17:18-26؛ پەیدابوون 25:9-17؛ پەیدابوون 28:9؛ پەیدابوون 36:3؛ 1 کتێبی مێژووی ڕۆژان 1:28-31. عەرەبە بەدەوییەکان بێگومان نەوەی ئیسماعیلن. ئەوان پیاوانی کێوین بە واتای خۆشەویستییان بۆ ئازادی، لە خێوەتدا دەژین، و بەسەر بیاباندا سواری دەبن، ڕم بە دەستەوە. ئەوان بە ڕاستی 'دژی هەموو پیاوێکن'، هەموو کەسێک تاڵان دەکەن کاتێک دەتوانن بە سەلامەتی بۆ خۆیان ئەوە بکەن. بەدەوییەکان دان بەوەدا نانێن کە نەوەی ئیسماعیلن؛ ئەوان نەوەکانی ئەو دەگەڕێننەوە بۆ زۆرترین (یان تێکەڵ) عەرەبەکان، چونکە دایکی ئیسماعیل میسری بوو. بەدەوییەکان بانگەشەی ئەوە دەکەن کە لە یۆقتان، کوڕی عێبەرەوە هاتوون. پەیدابوون 10:25.
2. کوڕی عازێل، نەوەی شاول. 1 کتێبی مێژووی ڕۆژان 8:38؛ 1 کتێبی مێژووی ڕۆژان 9:44.
3. باوکی زەبەدیا، فەرمانڕەوایەک لەژێر دەسەڵاتی یەهۆشافات. 2 کتێبی مێژووی ڕۆژان 19:11.
4. کوڕی یەهۆحانان، و یەکێک لە 'سەرۆک سەدەکانی' کە یارمەتی دا لە دانانی یۆئاش لەسەر تەخت. 2 کتێبی مێژووی ڕۆژان 23:1.
5. کاهینێک کە ژنێکی نامۆی هێنابوو. عەزرا 10:22.
6. کوڕی نەتەنیا، لە 'نەوەی شاهانە'، بەڵام نازانرێت لە چ خێزانێک بووە. فێڵبازی و دڕندەییەکەی نیشان دەدات کە شایستەی تەخت نەبوو. ئەو بە فێڵ گەدالیای کوشت، کە پاشای بابل کردبوویە حاکم بەسەر شارەکانی یەهودا، و هەموو ئەو جولەکانەی کە لەگەڵیدا بوون لە میسپا. ئەو ئەم تاوانەی بە کوشتنی دڕندانە و فێڵبازانەی هەشتا پیاو لە شەکەم، شیلو، و سامیریا بەدوادا هات، کە دیارییان بۆ پەرستگا دەهێنا، تەنها دە کەس ڕزگار کران. پاشان هەموو ئەوانەی کە لە میسپا مابوونەوە بە دیلی برد، و ڕۆیشت بۆ ئەوەی بچێتە لای عەمۆنییەکان؛ بەڵام یۆحانان کوڕی کارێع، و ئەوانەی لەگەڵیدا بوون، دیلەکانیان ڕزگار کرد. ئیسماعیل هەڵهات و چیتر ناوی ناهێنرێت. 2 پاشایان 25:23-25؛ یەرمیا 40:8-16؛ یەرمیا 41:1-18.

1. کوڕی ئیبراهیم لە هاجەر. ناوی، کە بە واتای 'خودا دەبیستێت' دێت، پێش لەدایکبوونی بڕیاری لەسەر درا (پەیدابوون 16:11). وەک لە مێژووی دایکی، سێ سەرچاوەی بەڵگەنامەیی لەلایەن گێڕەرەوەوە بەکارهاتوون. یاهویست پەیدابوون 16:4-14ی دابین کرد، ئیلۆهیست پەیدابوون 21:8-21، لە کاتێکدا گێڕانەوەی کاهینییەت بەستەرەکانی وەک پەیدابوون 16:15-16، پەیدابوون 17:18-27، پەیدابوون 25:7-10؛ پەیدابوون 25:12-17 زیاد دەکات. بۆ چیرۆکی ژیانی تا نیشتەجێبوونی لە چۆڵەوانیی پاران، بەشی باکووری نیمچەدوورگەی سینا، سەیری هاجەر بکە. لە تەمەنی سێزدە ساڵیدا لە هەمان ڕۆژدا لەگەڵ باوکی خەتەنە کرا (پەیدابوون 17:25-26). لە پاران ژنێکی میسری هێنا، و وەک تیرهاوێژێک ناوبانگی دەرکرد (پەیدابوون 21:20-21). هیچ ڕووداوێکی تر تۆمار نەکراوە، جگە لەوەی کە لە ناشتنی باوکیاندا لەگەڵ برازاکەی هاوبەش بوو (پەیدابوون 25:9)، و خۆی لە تەمەنی 137 ساڵیدا مرد (پەیدابوون 25:17). ئیسماعیل وەک کەسایەتییەکی گریمانەیی دامەزرێنەری کۆمەڵێک هۆز لێکدرابووەوە؛ بەڵام گێڕانەوەکە زۆر زیندووە لە وێناکردنی ڕووداو و کەسایەتی، و زۆر ڕاستە لە چارەسەری دەروونیدا، بۆ ئەوەی پشتگیری ئەو بۆچوونە بکات. ئەوەی کە هەندێک ئایدیاڵیزەکردن لە وردەکارییەکاندا هەیە، ئەگەری هەیە. ڕکابەریی هۆزەکان ڕەنگە بەبێ مەبەست کاریگەری لەسەر نیشاندانی حەسادەتی سارا کردبێت. ناکۆکییە بچووکەکانی نێوان بەڵگەنامەکان ئاماژە بە جۆراوجۆریی گۆشەنیگای مرۆیی دەکەن، و بە هەمان شێوە لەسەر لێکەوتەی مێژوویی وەک لەسەر تیۆریی کەسایەتیبوون ڕوون دەکرێنەوە. خاڵی هەموو ئارەزوو و هاندانە تۆمارکراوەکان سروشتیبوونە؛ و مەبەستی ئاشکرای گێڕانەوەکە، لەگەڵ ئەو کاریگەرییەی لەسەر خوێنەرێکی بێلایەن دروست دەبێت، هەوڵێکە بۆ ژیاننامەیەکی ڕاستەقینە نەک بۆ دروستکردنی ڕوونکردنەوەیەکی دەستکرد بۆ هەندێک پەیوەندیی ڕەگەزی. سەبارەت بەو کەسانەی کە پێیان دەوترێت ئیسماعیلییەکان، دۆخەکە ئەوەندە ڕوون نییە. ئیسماعیل وەک باوکی دوازدە کوڕ نیشان دراوە (پەیدابوون 25:12-16، 1 کتێبی مێژووی ڕۆژان 1:29-31)، و دەستەواژەی 'دوازدە میر بەپێی نەتەوەکانیان' (بڕوانە پەیدابوون 17:20) نزیکەی ئاماژە بە هەوڵێک دەکات لەلایەن نووسەرەوە بۆ نیشاندانی بۆچوونی خۆی سەبارەت بە بنەچەی ڕەگەزی. ئاڵۆزییەکی تر لە تێکەڵبوونی ئیسماعیلییەکان و میدیانییەکانەوە سەرچاوە دەگرێت (پەیدابوون 37:28 و دواتر، دادوەران 8:24؛ دادوەران 8:26)، هەرچەندە هەردووکیان لە نەژادنامەکانی پەیدابوون 25:1؛ پەیدابوون 25:4؛ پەیدابوون 25:13 جیاکراونەتەوە. لقەکانی نەوەی دوو برازا ڕەنگە بەهۆی لێکچوونی خو و شوێنەوە تێکەڵ بووبن، و هەندێک جار بە یەکێک لە ناوانە، و هەندێک جار بەوی تر ناسرابن؛ بەڵام بە ڕوونی هیچ تێکەڵبوونێکی هەمیشەیی لە نێوان هەردوو خێزانەکەدا نەبووە. هەروەها ناتوانرێت بوترێت کە ئایا لە هیچ کاتێکدا کۆمەڵەیەکی ئایینیی دوازدە هۆز لەژێر ناوی ئیسماعیلدا پێکهاتووە، یان ئەگەر ناوەکە وەرگیرابێت، بەهۆی دیاریکردنییەوە، بۆ پاراستنی هەندێک هۆزی لاوازتر. ڕەنگە پلانەکە بنەمایەکی کەمتر لە مێژوودا هەبێت، و تەنها بەشێک بێت لە تیۆرییەکی نەتەوەیی کە بەهۆیەوە نەژادناسانی عیبری هەوڵیان داوە پەیوەندییەکانی دراوسێکانیان بە یەکترەوە، و بە خودی عیبرییەکان ڕوون بکەنەوە. دوازدە هۆز، کە بەسەر نیمچەدوورگەی سینا و ناوچەکانی ڕۆژهەڵاتی ئوردوندا بڵاوبوونەتەوە، بەهۆی هەندێک لێکچوون لە شارستانییەت یان زماندا، یان لە هەندێک حاڵەتدا ڕەنگە لەژێر کاریگەریی نەریتی ڕاستدا، وەک خزم کۆکراونەتەوە، کە کوڕی ئیبراهیمن، بەڵام پلەیان نزمترە، وەک ئەوەی لە نەوەی کوڕی خزمەتکارێک بن. ئەوەی کە جیاوازییەکان لە عیبریی پاکەوە بە توندی میسری بوون لە سروشت یان سەرچاوەیاندا، بە وتەی ئەوەی کە دایکی ئیسماعیل و ژنەکەی هەردووکیان میسری بوون، ئاماژەی پێکراوە. ئیسماعیلییەکان زوو لە کتێبی پیرۆزدا ون دەبن. چەند کەسێک هەن کە وەک خەڵکی ئەو نەتەوەیە وەسف کراون (1 کتێبی مێژووی ڕۆژان 2:17؛ 1 کتێبی مێژووی ڕۆژان 27:30)؛ بەڵام لە سەردەمەکانی دواتردا وشەکە دەتوانرا بە شێوەیەکی مەجازی بۆ هەر گەلێکی دوژمنکار بەکار بهێنرێت (زەبوورەکان 83:6).
2. کوڕی عازێل، نەوەی شاول لە ڕێگەی یۆناتانەوە (1 کتێبی مێژووی ڕۆژان 8:38؛ 1 کتێبی مێژووی ڕۆژان 9:44).
3. باپیری زەبەدیا کە یەکێک بوو لە ئەفسەرە دادوەرییەکانی یەهۆشافات (2 کتێبی مێژووی ڕۆژان 19:11).
4. ئەفسەرێکی سەربازی کە لە شۆڕشەکەدا لەگەڵ یەهۆیادا بوو بۆ پشتگیریکردنی یۆئاش (2 کتێبی مێژووی ڕۆژان 23:1).
5. ئەندامێکی بنەماڵەی شاهانەی داود کە ڕۆڵی سەرەکی بینی لە کوشتنی گەدالیا (یەرمیا 41:1-2). چیرۆکەکە لە یەرمیا 40:7 تا یەرمیا 41:15 گێڕدراوەتەوە، لەگەڵ کورتەیەک لە 2 پاشایان 25:23-26. ئەگەری هەیە ئیسماعیل ناڕەزایی دەربڕیبێت لە دانانی گەدالیا لەلایەن نەبووخەدنەسارەوە وەک حاکمی یەهودا (یەرمیا 40:5) لەبری ئەندامێکی بنەماڵەی فەرمانڕەوا، و بە نا نیشتمانپەروەری زانیبێتی لە ڕەزامەندیدان بە نوێنەرایەتیکردنی هێزێکی بیانی. هاندانی زیاتر لەلایەن بەعلیس، پاشای عەمۆنەوە دابین کرا (یەرمیا 40:14)، کە یان تۆڵەی دەویست یان دەرفەتێک بۆ فراوانکردنی دەسەڵاتەکانی. گەدالیا و دەستوپێوەندەکەی دوای ئاهەنگێک کە بۆ ئیسماعیل ساز کرابوو کوژران، کە دەستی بەسەر میسپادا گرت، کە پایتەختی حکومەت بوو. کەمێک دواتر لەگەڵ دیلەکانی بەرەو بەعلیس بەڕێکەوت، بەڵام لەلایەن کۆمەڵێک سەربازی گەدالیاوە لە گۆمی گیبعۆن (یەرمیا 41:12) پێی گەیشتن، و شکستی هێنا. ئەو بە باشی هەڵهات (یەرمیا 41:15) لەگەڵ زۆربەی هاوکارەکانی؛ بەڵام هیچ شتێک لەبارەی ژیانی دواترییەوە نازانرێت. پیلانەکە ڕەنگە بە هۆکارگەلێک هاندرا بێت کە بەشێکی باش بیر لێکرابووەوە، ئەگەرچی بە گشتی هەڵە بوو؛ بەڵام گرنگە کە یەرمیا پشتگیری گەدالیای کرد (یەرمیا 40:6)، لە یادی کوشتنی ئەودا ڕۆژووی ساڵانە بۆ چەند ساڵێک لە مانگی تیشریدا گیرا (زەکەریا 7:5؛ زەکەریا 8:19).
6. یەکێک لە کاهینەکان کە عەزرا قایلی کردن ژنە بیانییەکانیان تەڵاق بدەن (عەزرا 10:22؛ بڕوانە ئیسماعیل، 1 ئەسدراس 9:22). ڕ. و. مۆس.