ئوردن

دابەزینیان

ڕووباری فەلەستین یەکەم جار ئاماژەی پێکرا کاتێک لۆت دەشتی ئوردنی هەڵبژارد، چونکە ئاوی باش بوو، وەک باخچەی خودا. پیداییش 13:10. یەکەم ڕووداوی گەورە لە ڕووبارەکەدا ئەوە بوو کە ئاوەکانی سەرەوە گەڕێنرانەوە، و ئەوانەی خوارەوە وشک بوون و بڕانەوە، و ئیسرائیل بەسەر زەویی وشکدا تێپەڕی. پێشتر بەناو دەریای سووردا تێپەڕیبوون، بەڵام وردەکارییەکانی هەردوو تێپەڕینەکە زۆر جیاوازن. لە دەریای سووردا موسا گۆچانەکەی بەرز کردەوە و ئاوەکان دابەش بوون؛ بەڵام لە ئوردن کاتێک بوو کە پێی کاهینەکان کە سندوقەکەیان هەڵگرتبوو خرایە ناو ئاوەکە، ئاوەکە دابەش بوو. سندوقەکەش لە ڕووبارەکەدا مایەوە تا هەمووان تێپەڕین. دوازدە بەرد لە ڕووبارەکە دەرهێنران بۆ دروستکردنی کۆمەڵە بەردێک لەسەر زەوی، و دوازدە بەردیش خرایە ناو جێگەی ڕووبارەکە بۆ ئەوەی بە ئاو داپۆشرێن. ئاوەکان لە ئادەم کۆکرابوونەوە، نزیکەی بیست میل لەو شوێنەی کە ئیسرائیلییەکان تێپەڕین؛ بەڵام لە دەریای سووردا ئاوەکە وەک دیوارێک بوو لە هەردوو لادا. یەشوع 3:8-17؛ یەشوع 4:1-24. (کۆکردنەوەی ئاوەکان 'لە ئادەم' [یەشوع 3:16] بەپێی دەقی عیبرییە [بڕوانە وەشانی پێداچوونەوە و وەرگێڕانی بەڕێز داربییش]؛ خوێندنەوەی 'لە ئادەمەوە' بەپێی کێرییە.) هەموو ئەمانە نموونەیی بوون: تێپەڕینی دەریای سوور نموونەی مردنی مەسیح بوو بۆ باوەڕدار (کە بەهۆیەوە باوەڕدار لە مردن و حوکم ڕزگاری دەبێت)؛ تێپەڕینی ئوردن نموونەی مردنی باوەڕدار بوو لەگەڵ مەسیح، و زیندووبوونەوەی لەگەڵیدا (ڕێگەی مردن دەبێتە ڕێگەی ژیان)، بەپێی کۆلۆسی 2:20؛ کۆلۆسی 3:1. لافاوی ئاوەکانی ڕووبارەکە لەو کاتەدا نموونەی ئەوە بوو کە تەواوی هێزی مردن ڕووبەڕوو بووەوە، و بە مردن و زیندووبوونەوەی مەسیح زاڵ بوو. خودی ئوردن زۆرجار وەک نموونەی مردن وەرگیراوە کە دەبێت تێپەڕێنرێت بۆ ئەوەی بچیتە بەهەشت؛ بەڵام زیاتر وێنەی چوونە ژوورەوەیە، لە کاتێکدا لەسەر زەوییە، لە ڕێگەی مردنەوە لەگەڵ مەسیح بۆ پێگەی ئاسمانی مەسیحی، کە دەبێت بۆ خودا لە ململانێدا بێت لەگەڵ هێزە ڕۆحییەکانی خراپە (بڕوانە ئەفەسۆس 6:10-18)، وەک چۆن ئیسرائیل دەبوو شەڕی کەنعانییەکان بکات، و بەو شێوەیە خاوەندارێتی خودا بەهۆی ئەوانەوە لە خاکی بەڵێندراو مسۆگەر بکات. ئوردن دەتوانرێت زیاتر وەک سنووری خاکی بەڵێندراو سەیر بکرێت، بە شێوەیەک کە دوو و نیو هۆزەکە کە لە ڕۆژهەڵاتی ئوردن مانەوە، لە مافەکانیان کەمتر بوون. ئەوان نموونەی زۆرێک لە مەسیحییەکانن کە بە باوەڕ بەشی ئاسمانی قبوڵ ناکەن، لە ڕێگەی مردن و زیندووبوونەوەوە، کە خودا بۆیان مەبەستە. بەم شێوەیە زیاتر ڕووبەڕووی هێرشەکانی دوژمن دەبنەوە، وەک چۆن دوو و نیو هۆزەکە یەکەم کەس بوون کە برانە دیلێتی. «هەڵئاوسانی» ئوردن ئاماژەی پێکراوە وەک هۆکاری مەترسی یان سەختی. نەک تەنها ڕێگری لە کەسەکان دەکرد لە تێپەڕین لە مەڵبەندە ئاساییەکان، بەڵکو گیانلەبەرە کێوییەکانی لە حەشارگەکانیان لەسەر کەنارەکانی بێزار دەکرد، وەک سێ جار ئاماژەی پێکراوە. یەرمیا 12:5؛ یەرمیا 49:19؛ یەرمیا 50:44. ڕووداو و ململانێی جۆراوجۆر لە ڕووبارەکە یان لەسەر کەنارەکانی ڕوویان دا کە پێویستیان بە لێدوان نییە. لە پەیمانی نوێدا ئەو شوێنە بوو کە یۆحەننا لەئاوهەڵکێشی دەکرد. ئوردن وەک هیچ ڕووبارێکی تر لە جیهاندا نییە. ناوی عیبری بۆی، یاردەن، هەمیشە ئەلف و بێی هەیە، و بە واتای «دابەزێنەر» دێت. بەهۆی دابەزینە گەورەکەیەوە لە سەرچاوەکەیەوە تا دەریای مردوو سەرنجڕاکێشە. دەتوانرێت بوترێت سێ سەرچاوەی هەیە: بەرزترینیان نزیک حەسبەیا، لە نێوان حەرمۆن و لوبنان، نزیکەی 3000 پێ لە سەرووی ئاستی دەریاوە؛ دووەمیان، نزیک وێرانەکانی بانیاس، قەیسەریەی فیلیپی کۆن؛ و سێیەمیان نزیک تەل ئەل-قادی، دانی کۆن. سێ ڕووبارەکە لەگەڵ ڕووبارە بچووکەکانی تردا یەکدەگرنەوە (ڕووباری ئیۆن ئێستا بە سەرچاوەیەکی تر دادەنرێت) و دەڕژێنە دەریاچەی حوولە، کە پێی دەوترا «ئاوەکانی مێرۆم». ئەمە مەزەندە دەکرێت حەوت پێ لە سەرووی ئاستی دەریاوە بێت، ئەم دەریاچەیە لە ساڵی 1957 وشک کرایەوە. ئوردن لەم شوێنەوە بە ڕووبارێک کە نزیکەی سەد پێ پانە، بەرەو باشوور دەڕوات. نزیکەی دوو میل لە دەریاچەکەوە پردێک هەیە کە ناوی جسر بەنات یاقوبە، «پردی کچانی یاقوب»، کە وا گومان دەکرێت یاقوب لێی پەڕیبێتەوە. کەنارەکانی لەم خاڵەوە تەسک دەبنەوە، و ڕووبارەکە بە توندی بەسەر جێگەیەکی بەردیندا دەڕوات، بەڵام پێش ئەوەی بگاتە دەریاچەی گەنیسارەت هێورتر دەبێتەوە. دووریی نێوان دەریاچەکان نزیکەی دە میلە، بەڵام خوار و خێچییەکانی ڕووبارەکە درێژییەکەی نزیکەی سێزدە میل دەکات. دەریاچەی گەنیسارەت 682 پێ لە خوار ئاستی دەریاوەیە، کە دابەزینێکی 689 پێ لە سێزدە میلدا دەدات. ڕووبارەکە ئەم دەریاچەیە بە پانی نزیکەی سەد پێ جێدەهێڵێت و زۆری پێنەچوو بەسەر پاشماوەی پردێکی ڕۆمانیدا تێدەپەڕێت. نزیکەی شەش میل لە دەریاچەکەوە پردێک هەیە کە ناوی جسر ئەل-موجامیایە. ڕووبارەکە لێرە قووڵ و خێرا بوو بەڵام ئێستا زۆرێک لە ئاوەکەی بۆ ئاودێری دەردەهێنرێت؛ نزیکەی پازدە میل زیاتر بەرەو باشوور دوورگەیەک ڕووبارەکە دابەش دەکات و لەوێ زۆرجار دەتوانرێت بپەڕێنرێتەوە، وەک چۆن نزیک ئەریحا، و لە کاتی کەمی ئاودا لە زۆر شوێنی تردا. پردێکی تر ناوی جسر ئەد-دامیایە، نزیکەی 32 6' N، 35 32' E. گەورەترین پانیی ڕووبارەکە وەک 180 یارد باس کراوە و نزیکەی سێ پێ قووڵە لە کاتی چوونە ناو دەریای مردوودا. ئەمە 1292 پێ لە خوار ئاستی دەریاوەیە، کە 610 پێ لە خوار دەریاچەی گەنیسارەتەوەیە؛ دوورییەکەی نزیکەی 65 میلە، بەڵام ڕێڕەوی ئاوەکە مەزەندە کراوە کە تا 200 میل بێت: لە ماوەی ڕێڕەویدا 27 خێراوی هەیە. چەندین ڕووبار هەن کە دەڕژێنە ئوردن لە هەردوو ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاواوە. دوو سەرەکییەکە لە ڕۆژهەڵاتدان: یەرموک یان وادی هیرۆماکس و جابۆک، کە ئێستا ناوی وادی زەرکایە. هەردووکیان هەندێک جار پێیان دەوترێت ڕووبار. دۆڵەکە کە ئوردن تێیدا دەڕوات پێی دەوترێت غۆڕ. لە ڕۆژهەڵاتەوە بە زەوییەکی بەرز دەورە دراوە و لە ڕۆژئاواوە بە گردی بەرز. لە دۆڵەکەدا تەراسێکی ڕووەکی هەیە، و لە ناوەڕاستی ئەمەدا کەنارە ڕاستەقینەکانی ڕووبارەکە هەن، کە لە هەندێک شوێندا دارستانێکی چڕ لە بید، قامیش، قەسەب، هتد. بڕوانە دەریای سوێر.

درێژترین و گرنگترین ڕووبار لە فەلەستین. 1. ناو. ناوی «ئوردن» باشترین شێوەی وەرگرتنی لە وشەی عیبری یاردەنە کە بە واتای «دابەزین» دێت، و ناوی یاردەن کە لێی دروست بووە بە واتای «دابەزێنەر» دێت؛ نزیکەی هەمیشە لەگەڵ ئەلف و بێ بەکاردێت. لە زمانی عەرەبیدا ناوی ئەش-شەریعەیە، یان «شوێنی ئاودێری»، هەرچەندە نووسەرانی عەرەب پێش جەنگە خاچپەرستییەکان ناویان لێنابوو ئەل-ئوردن. لێکدانەوەی جیرۆم بۆ ناوەکە لە جۆر و دانەوە، کە دوو سەرچاوەی سەرەکی ڕووبارەکەن، زۆر خەیاڵییە، چونکە هیچ سەرچاوەیەک بە ناوی جۆرەوە ناسراو نییە. 2. جیۆلۆجیا. جیۆلۆجیای ئوردن ناوازەیە. لە بەرزاییەکانی بناری چیای حەرمۆنەوە سەرچاوە دەگرێت، بە ڕێڕەوێکی زۆر ئاڵۆزدا نزیکەی ڕاستەوخۆ بەرەو باشوور دەڕوات، بەناو دوو دەریاچەی حوولە و جەلیلدا، بەدوای بنکی درزێکی جیۆلۆجیی خێرا دابەزێنەر و زۆر سەرنجڕاکێشدا دەڕوات، و لە کۆتاییدا دەڕژێتە دەریای مردوو، کە 1292 پێ لە خوار ئاستی دەریای ناوەڕاستەوەیە. لە ڕێڕەوی کورتیدا کە کەمێک زیاتر لە 100 میلە، نزیکەی 3000 پێ دادەبەزێت، و بۆ زۆربەی گەشتەکە لە خوار ئاستی زەریاوە دەڕوات. هیچ بەشێکی تری ڕووی زەوی، کە بە ئاو داپۆشرابێت، بۆ قووڵایی 300 پێ لە خوار ئاستی دەریاوە ناچێتە خوارەوە، جگە لە سەحرای گەورە. پڕۆفیسۆر هول، جیۆلۆجیستی ناوداری ئێرلەندی، ئەم درزە سروشتییە گەورەیە بەو گریمانەیە ڕوون دەکاتەوە کە لە کۆتایی سەردەمی ئیۆسیندا «هەڵەیەکی» گەورە یان شکانێک بەهۆی گرژبوونی توێکڵی بەردی گەچینی زەوی لە ڕۆژهەڵاتەوە بۆ ڕۆژاوا دروست بووە. دواتر، لە سەردەمی پلیۆسیندا، تەواوی دۆڵی ئوردن ڕەنگە دەریاچەیەکی ناوخۆیی دروست کردبێت کە زیاتر لە 200 میل درێژ بووە، بەڵام لە کۆتایی سەردەمی سەهۆڵبەنداندا ئاوەکان کەم بوونەوە تا گەیشتنە دۆخی ئێستایان. شوێنەواری ئاو، لە بەرزایی 1180 پێ لە سەرووی ئاستی ئێستای دەریای مردووەوە، لە لێوارە لایەنییەکانی دۆڵی ئوردندا دەدۆزرێتەوە. 3. سەرچاوەکان. سەرچاوە سەرەکییەکانی ئوردن سێ دانەن: (1) ڕووباری حەسبانی، کە لە کانییەکی گەورەدا لە لێوارە ڕۆژئاواییەکانی چیای حەرمۆن، نزیک حەسبەیا، لە بەرزایی 1700 پێدا سەرچاوە دەگرێت؛ (2) لێدان، کە لە کانییە بەناوبانگەکەی ژێر تەل ئەل-قادی، یان دان، لە بەرزایی 1500 پێدا هەڵدەقوڵێت کە پڕئاوترین سەرچاوەی ئوردنە؛ و (3) ڕووباری بانیاس، کە لە ئەشکەوتێکی زۆر گەورەدا لە ژێر بانیاس یان قەیسەریەی فیلیپی، بە بەرزایی 1200 پێ، دەردەچێت. ئەم دوو دواییە نزیکەی پێنج میل لە خوار سەرچاوەکانیانەوە لە بەرزایی 148 پێدا یەکدەگرنەوە، و نزیکەی نیو میل زیاتر لەوێوە حەسبانی پێیانەوە یەکدەگرێت. ئاوە تێکەڵاوەکانیان بەناو زەلکاوێکی ناخۆشی پاپیرۆسدا دەڕوات، و دوای حەوت میل، دەڕژێتە دەریاچەی حوولە، کە هەندێک کەس بە «ئاوەکانی مێرۆم»ی دەزانن (یەشوع 11:5؛ یەشوع 11:7). دەریاچەکە چوار میل درێژە، ڕووەکەی تەنها 7 پێ لە سەرووی ئاستی دەریاوەیە. 4. ئوردنی سەرەوە ناوێکی گونجاوە بۆ ئەو بەشەی ڕووبارەکە کە لە نێوان دەریاچەی حوولە و دەریای جەلیلدا. ڕووبارەکە لە دەریاچەی حوولەوە دەردەچێت، بۆ ماوەی دوو میل بە هێمنی دەڕوات، و پاشان بەسەر جێگەیەکی بەردین و ئاڵۆزدا دادەبەزێت تا دەگاتە دەریای جەلیل، کە بەرزاییەکەی 682 پێ لە خوار ئاستی دەریای ناوەڕاستەوەیە. لەم بەشە کورتەدا کە 10 1/2 میلە، 689 پێ دادەبەزێت. لە هەندێک وەرزدا ئاوە لێڵەکانی بۆ ماوەیەکی زۆر دەتوانرێت لەناو دەریادا ببینرێت، کە 12 1/2 میل درێژە. 5. ئوردنی خوارەوە ناوێکی گونجاوە بۆ ئەو بەشەی ڕووبارەکە کە لە نێوان دەریای جەلیل و دەریای مردوودا. دووریی ڕاستەوخۆ لە نێوان ئەم دوو دەریایەدا تەنها 65 میلە، بەڵام مەزەندە دەکرێت کە ڕێڕەوی ڕاستەقینەی ڕووبارەکە کەمتر نەبێت لە 200 میل، بەهۆی خوار و خێچییەکەیەوە. لەم بەشەدا 610 پێ دادەبەزێت، ڕێژەکە لە سەرەتادا 40 پێ بۆ هەر میلێکە. پانییەکەی لە 90 بۆ 200 پێ دەگۆڕێت. بە درێژایی کەنارەکانی دارستانێکی چڕ لە دار گز، سپیدار، خەنجەر و جۆرەها گژوگیا گەشە دەکەن، کە لەلایەن پێغەمبەرانی پەیمانی کۆنەوە وەک «شانازیی ئوردن» وەسف کراون (یەرمیا 12:5؛ یەرمیا 49:19؛ یەرمیا 50:44، زەکەریا 11:3). زۆرێک لە خێراو، گێژاو و دوورگە بچووکەکان تایبەتمەندی ئەم بەشەی ئوردنن. تەواوی درێژیی ڕووبارەکە لە بانیاسەوە تا دەریای مردوو 104 میلە، بە هێڵی ڕاست پێوراوە. 6. لقەکان. گرنگترین لقەکانی دەڕژێنە ئوردنی خوارەوە و لە ڕۆژهەڵاتەوە دێن. گەورەترینیان یەرموکی ڕابینەکانە، هیرۆماکسی یۆنانییەکانە، و شەریعەت ئەل-مەنادیرەی عەرەبەکانە، کە گیلعاد و بەشان بەشێکی لێ ئاوەڕۆ دەکات. 5 میل لە باشووری دەریای جەلیلەوە دەڕژێتە ئوردن. کتێبی پیرۆز هەرگیز باسی ناکات. تاکە لقی تری گرنگ جابۆکی پەیمانی کۆنە، کە خەڵکی ناوچەکە ناوی لێناوە نەهر ئەز-زەرکا یان وادی ئەل-عەرەب. نزیک عەممان (فیلادلفیا) سەرچاوە دەگرێت، نیمچە بازنەیەک دروست دەکات، و لە خاڵێکدا کە نزیکەی یەکسانە لە دوورییەوە لە هەردوو دەریاکە، دەڕژێتە ئوردن. لە ڕۆژئاواوە نەهر ئەل-جاتود هەیە، کە لە کانی هارۆد لە بناری چیای گیلبۆع سەرچاوە دەگرێت و دۆڵی یەزرەعیل ئاوەڕۆ دەکات؛ وادی فارە، کە نزیک چیای عێبال سەرچاوە دەگرێت و ناوچەی ڕۆژهەڵاتی شەکیم ئاوەڕۆ دەکات؛ و وادی ئەل-کێلت، لەلای ئەریحا، کە هەندێک جار بە ڕووباری کێریت دەناسرێتەوە. 7. مەڵبەندەکان. مەڵبەندەکانی ئوردن زۆرن. بەناوبانگترینیان ئەوەیە کە بەرامبەر ئەریحا ناسراوە بە مەخادەت ئەل-حەجلە، کە حاجییانی مۆدێرن لێی خۆیان دەشۆن. یەکێکی تر هەیە کە ناوی ئەل-غۆڕانییە نزیک دەمی وادی نیمرین. لە باکووری جابۆکەوە لانیکەم بیست دانە هەن. لە سەردەمی کۆندا ئوردن نزیکەی بە تەواوی بە مەڵبەندەکان دەپەڕێنرایەوە (1 ساموئیل 13:7، 2 ساموئیل 10:17)؛ بەڵام داود و ماڵەکەی ڕەنگە بە «کەشتییەکی پەڕینەوە» گواسترابێتنەوە (2 ساموئیل 19:18؛ وەرگێڕانەکە گوماناوییە). 8. پردەکان لە کتێبی پیرۆزدا باس نەکراون. ئەوانەی کە جارێک بەسەر ئوردندا دروست کرابوون لەلایەن ڕۆمەکانەوە، یان لەلایەن جێنشینەکانیانەوە دروست کرابوون. وێرانەکانی یەکێکیان، بە یەک کەوانە، دەتوانرێت لە جسر ئەد-دامیە نزیک دەمی جابۆک ببینرێت. لەوەتەی دروستکردنییەوە جێگەی ڕووبارەکە گۆڕاوە بە شێوەیەک کە چیتر بەسەر کەناڵە ڕاستەقینەکەدا ناڕوات. ئەم پردە لەسەر ڕێگەی ڕاستەوخۆیە لە شەکیمەوە بۆ ڕامۆت-گیلعاد. یەکێکی تر هەیە کە ناوی جسر ئەل-موجامییە، نزیک ئەو هێڵی شەمەندەفەرە نوێیەی لە حەیفاوە بۆ دیمەشق، یان نزیکەی 7 میل لە باشووری دەریای جەلیلەوە. سێیەم، کە لە بەردی بازاڵتی ڕەش دروست کراوە و سێ کەوانەی هەیە، ناسراوە بە جسر «بەنات-یاقوب»، یان «پردی کچانی یاقوب»، کە نزیکەی دوو میل لە باشووری دەریاچەی حوولەوەیە لەسەر ڕێگەی ڕاستەوخۆی کاروان لە عەککاوە بۆ دیمەشق. پردێکی کاتیی دارین، کە لەلایەن عەرەبەکانەوە دروست کراوە، بەرامبەر ئەریحا وەستاوە. 9. دۆڵی ئوردن. دۆڵی فراوان و هەمیشە دابەزێنەر کە ئوردن تێیدا دەڕوات لەلایەن عەرەبەکانەوە پێی دەوترێت غۆڕ یان «بنکە»؛ بۆ عیبرییەکان بە «عەرەبە» ناسرابوو. دەشتێکی درێژە، بە یەکسانی بە ڕێژەی 9 پێ بۆ هەر میلێک لێژە، لە کۆتایی باکووریدا 3، و لە کۆتایی باشووریدا 12 میل پانە. بۆ زۆربەی بەشەکە دۆڵەکە بە پیتە، بە تایبەتی لە نزیک بێسان، کە گیا و دانەوێڵە بە ئازادی گەشە دەکەن. بەڵام نزیک دەریای مردوو، خاکەکە سوێر و بێ بەرهەمە. وێرانەکانی ئاودێرە کۆنەکان لێرە و لەوێ بەسەر تەواوی دەشتەکەدا بەڵگەن کە لە کاتێکدا زۆر کشتوکاڵی کراوە. بە ئاودێری تەواوی ناوچەکە دەتوانرێت بە ئاسانی جارێکی تر بکرێتەوە کشتوکاڵ و بکرێتە باخچەیەکی ڕاستەقینە. لە نزیک ئەریحا، کە جارێک «شاری دار خورما» بوو، جۆرەها میوە، سەوزە و بەرهەمەکانی تر گەشە دەکەن. بە پیتترین بەشی کشتوکاڵکراو لە ئێستادا ئەو جێگەیەی ڕووبارەکەیە کە بە زۆر ناسراوە، پانییەکەی لە چارەکێکەوە بۆ دوو میل دەگۆڕێت، و قووڵاییەکەی لە 20 بۆ 200 پێ لە خوار غۆڕی ڕاستەقینەوەیە. ئەمە ئەو ناوچەیەیە کە هەموو ساڵێک «لە کاتی دروێنەدا» لافاوی لێ دەهات (یەشوع 3:15). بێ گومان، بە گۆڕینی جێگەی ڕووبارەکە لە لایەکەوە بۆ لایەکی تری دۆڵەکە دروست بووە. 10. کەشوهەوای دۆڵی ئوردن گەرمە. بە تایبەتی ئوردنی خوارەوە، کە بە دوو دیواری گەورەی چیاوە دەورە دراوە، یەکێکیان لە ڕۆژهەڵات، و ئەوی تریان لە ڕۆژئاوا، بە تەواوی گەرمەسێرە. تەنانەت لە زستاندا ڕۆژەکان بە شێوەیەکی ناخۆش گەرم دەبن، هەرچەندە شەوان فێنکن؛ لە هاویندا هەردوو ڕۆژ و شەوان زۆر گەرم دەبن، بە تایبەتی لە ئەریحا، کە پلەی گەرمی گەیشتووەتە 130 پلەی فەهرەنهایت لە ڕۆژدا، و 110 دوای خۆرئاوابوون. ئەمە بە شێوەیەکی گەورە هۆکاری دۆخی بێ دانیشتووانی دۆڵی ئوردنی خوارەوەیە لە ئێستا و لە سەردەمانی پێشوودا. 11. ڕووەک و ئاژەڵ. دار و درەختەکانی دۆڵی ئوردن زۆر و جۆراوجۆرن. ڕیتەم یان داری گسک، دڕک، خەنجەر، بامبۆی گوڵدار، ڕووەکی زەیتی گەرچەک، دار گز، سپیدار، ئەکاسیا، «سێوی سەدۆم»ی دەریای مردوو، و زۆر جۆری تری گژوگیا، هەموویان لە دۆڵەکەدا گەشە دەکەن. پاپیرۆس بە تایبەتی لە دەوروبەری دەریاچەی حوولە زۆرە. ئاژەڵان وەک پڵنگ، چەقەڵ، بەراز، کەمتیار، بزنی کێوی، ژیژک، و ڕێوی لە دارستانە چڕەکاندا دەژین کە کەنارەکانی ڕووبارەکە دەورە دەدەن. شێر بە تەواوی نەماوە. ڕووبارەکە پڕە لە ماسیی جۆراوجۆر، زۆربەیان لەوانە دەچن کە لە نیل و دەریاچەکانی ئەفریقای گەرمەسێردا دەدۆزرێنەوە. بەڵام لە 35 جۆرە ناسراوەکە، 16 جۆریان تایبەتن بە ئوردن. 12. ئوردن وەک سنوورێک. بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە گوترا، ئاشکرایە کە ئوردن سنوورێکی سروشتی بۆ فەلەستینی ڕاستەقینە پێکدەهێنێت. لە کتێبە کۆنەکانی پەیمانی کۆندا زۆرجار دەستەواژەکانی «لەم دیوی ئوردن» و «لەو دیوی ئوردن» دەبینین، کە ئاماژە بەوە دەکەن کە ئوردن هێڵێکی دابەشکردن و سنوورێکی سروشتی بووە. لە ژمارەکان 34:12، بە ڕاستی، وەک سنووری ڕۆژهەڵاتی ڕەسەنی خاکی بەڵێندراو مامەڵەی لەگەڵ کراوە (بڕوانە یەشوع 22:25). بەڵام، وەک لوسیان گۆتیێر پێشنیاری دەکات (وتاری «ئوردن» لە DCGی هاستینگز [^1])، ئەوەندەی ئوردن سنوور نەبووە، ئەوەندە دۆڵی غۆڕی نزمبووەوە بە گشتی. 13. ئاماژەکانی کتێبی پیرۆز. ئوردن زۆرجار لە هەردوو پەیمانی کۆن و پەیمانی نوێدا باس کراوە. بۆ نموونە، لۆت وتراوە کە «تەواوی دەوروبەری ئوردنی» هەڵبژاردووە چونکە «هەموو شوێنێک ئاوی باشی هەبوو» (پیداییش 13:10)؛ یەشوع و هەموو ئیسرائیل بەسەر ئوردندا پەڕینەوە لەسەر زەویی وشک (یەشوع 3:17)؛ ئیهود مەڵبەندەکانی ئوردنی گرت دژی مۆئابییەکان، ڕێگەی هەڵاتنیانی بڕی (دادوەران 3:28)؛ گیدۆن، یەفتا، داود، ئیلیا و ئەلیشا هەموویان زۆر شارەزای ئوردن بوون؛ نەعمان سوری ڕێنمایی کرا کە بچێت حەوت جار لە ئوردن خۆی بشوات، بۆ ئەوەی گولییەکەی لێی بڕوات (2 پاشایان 5:10). و لە ئوردن بوو کە یۆحەننای لەئاوهەڵکێش بانگەوازی دەکرد و لەئاوهەڵکێشی دەکرد، گەورەکەمان لە نێو ئەوانەدا بوو کە لێرە بە شێوەیەکی پیرۆز تەرخان کران (مەتتا 3:1-17 و هاوشێوەکانی). ئەمڕۆ هەزاران حاجی لە هەموو بەشەکانی جیهانی شارستانی سەردانی ئوردن دەکەن؛ بە شێوەیەک کە، وەک جی. ئەی. سمیس (HGHL [^2]، ل. 496) بیرمان دەهێنێتەوە، «ئەوەی هەرگیز ڕووبارێکی گەورەی جوولەکە نەبوو، بووەتە ڕووبارێکی زۆر گەورەی مەسیحی.» جۆرج ئێڵ. ڕۆبنسۆن.

[^1]: فەرهەنگی مەسیح و ئینجیل. [^2]: جوگرافیای مێژوویی خاکی پیرۆز.