ئینجیلی لوقا

زۆر جار گوتراوە کە ئەم ئینجیلە لەلایەن نووسەرەکەیەوە لە سەرچاوە جۆراوجۆرەکانەوە کۆکراوەتەوە، بەتایبەتی لە پۆڵسی نێردراو، چونکە زۆر لەگەڵ ئەو نێردراوەدا بووە. ئەمە بۆچوونێکی سەرەتایی بوو. ئیرێنێئوس و تێرتولیان جەختیان لەوە کردەوە کە ئێمە لە لوقا ئینجیلێکمان هەیە کە پۆڵس بانگەشەی بۆ کردووە. یوسیبیوس وشەکانی 'بەپێی ئینجیلی من' (٢ تیمۆتێئۆس ٢:٨) گەڕاندەوە بۆ ئینجیلی لوقا؛ و جێرۆمیش لەگەڵ ئەمەدا هاوڕا بوو. زۆرێک لە نووسەرانی مۆدێرن هەمان شت دووبارە دەکەنەوە. لەم تیۆرییەدا دوو هەڵەی گەورە هەن. یەکێکیان هەوڵدانە بۆ ڕوونکردنەوەی ئینجیلی لوقا بە تەنها دەستێوەردانی مرۆڤ، لەبری ئەوەی دان بەوەدا بنێت کە نووسەرەکە لەلایەن ڕۆحی پیرۆزەوە ڕێنمایی کراوە. ئەوی دیکە پشتگوێخستنی سروشتی ناوازەی ئەو ئینجیلەیە کە پۆڵس فێری کردووە، کە ڕایگەیاندووە لە ڕێگەی وه‌حی عیسای مەسیحەوە وەریگرتووە، و پێی دەوترێت «ئینجیلی شکۆمەندی مەسیح.» ئەمە باوەڕدارەکەی لە شکۆمەندیدا لەگەڵ مەسیحدا بەستەوە. ٢ کۆرنسۆس ٤:٤.

لە لایەکی ترەوە، دیارە کە پێشکەشکردنی لوقا بۆ خزمەتی مەسیح لەسەر زەوی لەگەڵ خزمەتی 'نێردراوی نەتەوەکان'دا دەگونجێت، کە لوقا هاوکار و هاوڕێی بوو. نیعمەت بۆ مرۆڤ — 'سەرەتا بۆ جولەکە، و هەروەها بۆ یۆنانی،' وەک پۆڵس دەری دەبڕێت — کلیلە بۆ ئینجیلی لوقا.

ئینجیلی لوقا مەسیحمان لەبەردەمدا دادەنێت لە کەسایەتی کوڕی مرۆڤ، خودا ئاشکرا دەکات لە پێدانی نیعمەت لەنێو مرۆڤەکاندا. لەبەر ئەوە، ئاماژەی زیاتر بە کاریگەری ئێستای نیعمەت و کاریگەتییەکانی دەکرێت، و تەنانەت کاتی ئێستا بە شێوەیەکی پێشبینیکراو، نەک جێگرتنەوەی ڕێساکانی تر، وەک لە مەتتا، بەڵکو نیعمەتی ڕزگارکەر و ئاسمانی. سەرەتا بێ گومان (و تەنها لەبەر ئەوەی وەک مرۆڤ و بە نیعمەت بۆ مرۆڤەکان ئاشکرا دەکرێت)، ئەو پێشکەش دەکرێت (لە بەشێکی پێشەکی کە تێیدا جوانترین وێنەی پاشماوەی خوداپەرست هەیە) بە ئیسرائیل، کە بەڵێنی پێدرابوو، و لە پەیوەندیدا لەگەڵ ئەواندا هاتە ئەم جیهانەوە؛ بەڵام دواتر ئەم ئینجیلە بنەما ئەخلاقییەکان پێشکەش دەکات کە بە گشتی بۆ مرۆڤ دەگونجێن، هەر کەسێک بێت، لە کاتێکدا هێشتا مەسیح بۆ ساتێک لەنێو ئەو گەلەدا دەردەخات. ئەم هێزەی خودا لە نیعمەتدا بە شێوەی جۆراوجۆر دەردەکەوێت لە جێبەجێکردنیدا بۆ پێداویستییەکانی مرۆڤەکان.

دوای گۆڕانکارییەکە (لوقا ٩)، کە پێشتر باس کراوە، سەبارەت بە ناوەڕۆکی ئینجیلەکە، وەک لەلایەن ئینجیلنووسەکانی ترەوە، ئێمە حوکمی ئەوانە دەدۆزینەوە کە مەسیحیان ڕەتکردەوە، و سروشتی ئاسمانی ئەو نیعمەتەی کە، لەبەر ئەوەی نیعمەتە، خۆی ئاراستەی نەتەوەکان دەکات، بۆ گوناهباران، بەبێ هیچ ئاماژەیەکی تایبەت بە جولەکەکان، بنەما یاساییەکان هەڵدەوەشێنێتەوە کە بەپێی ئەوانەی دواتر خۆیان وایان نیشان دەدا، و سەبارەت بە پێگەی دەرەوەیان لە سەرەتادا لە سینا بانگ کرابوون بۆ ئەوەی لە پەیوەندیدا بن لەگەڵ خودا. بەڵێنە بێ مەرجەکان بە ئیبراهیم، هتد، و پشتڕاستکردنەوەی پێغەمبەرایەتییان شتێکی ترە. ئەوان لە نیعمەتدا جێبەجێ دەکرێن و دەبوو بە باوەڕەوە قۆڵیان لێ هەڵبماڵرێت.

دوای ئەمە (لوقا ١٩، لوقا ٢٠، لوقا ٢١)، وردەکارییەکان دەدرێن سەبارەت بەوەی کە دەبێت بەسەر جولەکەدا بێت بەپێی حوکمڕانی ڕاستودروستی خودا؛ و، لە کۆتاییدا، گێڕانەوەی مردن و هەستانەوەی مەسیح، کە کاری ڕزگارکردن تەواو دەکات.

لوقا بە شێوەیەکی ئەخلاقی سیستەمی جولەکەکان وەلا دەنێت و کوڕی مرۆڤ وەک مرۆڤ لەبەردەم خودا دەناسێنێت، وەک ئەو کەسەی کە پڕە لە تەواوی پڕیی خودا کە بە جەستەیی تێیدا نیشتەجێیە، وەک مرۆڤ لەبەردەم خودا، بەپێی دڵی خۆی، و بەم شێوەیە وەک نێوەندگیرێک لەنێوان خودا و مرۆڤدا، ناوەندی سیستەمێکی ئەخلاقی زۆر فراوانتر لەوەی مەسیح لەنێو جولەکەکاندا. لە کاتێکدا لوقا سەرقاڵی ئەم پەیوەندییە نوێیانەیە (لە ڕاستیدا کۆنن سەبارەت بە پلانەکانی خودا)، بەڵام لوقا ڕاستییەکانی پەیوەندی مەسیح لەگەڵ جولەکەکان دەدات، کە لە پاشماوەی خوداپەرستی ئەو گەلەدا ناسراون، بە پەرەسەندنێکی زۆر زیاتر لە ئینجیلنووسەکانی تر، هەروەها بەڵگەکانی ناردنی بۆ ئەو گەلە، لە هاتنە ناو جیهانەوە — بەڵگەیەک کە دەبوو سەرنجی ئەوانی ڕاکێشایە و لەسەر ئەو منداڵە جێگیری بکردایە کە بۆیان لەدایک بوو.

ئەوەی بە تایبەتی گێڕانەوەکە تایبەتمەند دەکات، و گرنگییەکی تایبەت بەم ئینجیلە دەدات، ئەوەیە کە ئەوەی مەسیح خۆی چییە دەردەخات. ئەوە شکۆمەندی فەرمی ئەو نییە، پێگەیەکی ڕێژەیی کە ئەو وەریگرتووە؛ نە ئاشکراکردنی سروشتی خودایی ئەو خۆیەتی؛ نە ناردنی وەک پێغەمبەرە گەورەکە. ئەوە خۆیەتی، وەک خۆی، پیاوێک لەسەر زەوی — ئەو کەسایەتییەی کە ڕۆژانە دەبینرا ئەگەر کەسێک لەو کاتەدا لە یەهودا یان جەلیل ژیابایە.

تێبینییەک دەکرێت زیاد بکرێت سەبارەت بە شێوازی لوقا. ئەو زۆر جار کۆمەڵێک ڕاستی دەخاتە ناو یەک ڕاگەیاندنی گشتی کورتەوە، و پاشان بە درێژی لەسەر هەندێک ڕاستی جیاواز دەدوێت، کە تێیدا بنەما ئەخلاقییەکان و نیعمەت دەردەکەون. [وەرگیراوە لە "کورتەی کتێبەکانی کتێبی پیرۆز."]